TESTOMANIA

Chọn ngôn ngữ trang web

Chủ nghĩa cầu toàn: khi muốn làm tốt nhất lại cản trở cuộc sống

Tiêu chuẩn cao giúp bạn phát triển, cho đến khi mọi sai lầm đều trở thành mối đe dọa đối với lòng tự trọng. Cùng tìm hiểu cách nhận biết chủ nghĩa cầu toàn và giảm bớt ảnh hưởng của nó.

Chủ nghĩa cầu toàn bắt đầu cản trở bạn khi điều quan trọng không còn là hoàn thành công việc, mà là loại trừ mọi khả năng mắc lỗi và bị chỉ trích. Vì thế, ngay cả một nhiệm vụ đơn giản cũng có thể mất hàng giờ, nhưng kết quả vẫn không khiến bạn hài lòng. Để thoát khỏi áp lực này, bạn không cần từ bỏ chất lượng mà nên tiếp cận linh hoạt hơn: đặt ra tiêu chuẩn hợp lý, giới hạn số lần kiểm tra và cho phép mình học hỏi từ sai lầm.

Hãy làm bài trắc nghiệm để biết điều gì ảnh hưởng nhiều hơn đến cách bạn xử lý công việc: mong muốn hoàn hảo hay tính thực tế.

Chủ nghĩa cầu toàn là gì và gây cản trở ra sao?

Chủ nghĩa cầu toàn là xu hướng muốn đáp ứng những tiêu chuẩn rất cao, có thể đi kèm với thái độ khắt khe trước sai lầm và sự tự phê bình gay gắt. Bản thân mong muốn làm việc thật tốt không phải là vấn đề. Khó khăn xuất hiện khi tiêu chuẩn trở nên cứng nhắc và bất kỳ thiếu sót nào cũng bị xem là bằng chứng cho thấy bản thân kém cỏi.

Giả sử bạn cần gửi email đề xuất cho đồng nghiệp. Cẩn thận là kiểm tra nội dung, thông tin và người nhận. Còn theo lối cầu toàn, bạn sẽ viết đi viết lại từng câu đến mười lần, hình dung mọi phản ứng có thể xảy ra rồi hoãn gửi đến ngày mai. Chất lượng email gần như không thay đổi, nhưng mức độ lo âu và thời gian bỏ ra lại tăng lên.

Cách tiếp cận này phải trả giá. Công việc chất đống vì bạn sợ bắt đầu, còn kết thúc lại càng đáng sợ hơn: người khác sẽ nhìn thấy thành quả. Ngay cả việc nghỉ ngơi cũng có thể biến thành một dự án phải được lên kế hoạch hoàn hảo. Trong các mối quan hệ, kỳ vọng thường trực đặt lên bản thân và người khác có thể dẫn đến căng thẳng, tổn thương.

Một nguyên tắc hữu ích là nỗ lực phải tương xứng. Hợp đồng quan trọng cần được kiểm tra kỹ; còn tin nhắn báo dời lịch hẹn chỉ cần rõ ràng và lịch sự. Tiêu chuẩn linh hoạt tính đến mức độ nghiêm trọng của sai sót, thời hạn và nguồn lực hiện có. Tiêu chuẩn cứng nhắc thì luôn đòi hỏi tối đa, kể cả khi chẳng ai cần đến mức đó.

Đôi khi, những đòi hỏi quá mức chủ yếu hướng vào người khác: bạn khó giao việc vì nghĩ rằng chẳng ai làm được “đúng cách”. Nhưng việc kiểm soát liên tục khiến bạn kiệt sức và ngăn cản người khác tìm ra giải pháp của riêng họ. Vấn đề không phải là ngừng nhận ra thiếu sót, mà là biết chọn xem thiếu sót nào thực sự quan trọng.

Người cầu toàn: dấu hiệu trong cuộc sống hằng ngày

Chủ nghĩa cầu toàn không chỉ thể hiện qua một ngôi nhà sạch bóng hay thói quen thích lập danh sách. Một người có thể trông rất ngăn nắp, nhưng cũng có thể thường xuyên trễ hạn vì sợ nộp một sản phẩm chưa hoàn hảo. Hãy để ý những tình huống lặp đi lặp lại:

  • Khó bắt đầu. Bạn chờ có tâm trạng phù hợp, kế hoạch hoàn chỉnh hoặc sự chắc chắn rằng mình sẽ làm tốt ngay từ đầu.
  • Khó dừng lại. Công việc đã xong nhưng bạn vẫn tiếp tục sửa những chi tiết hầu như không ảnh hưởng đến kết quả.
  • Một sai sót phủ nhận mọi thành công. Một lỗi chính tả trong bài thuyết trình dường như quan trọng hơn toàn bộ thông tin hữu ích bạn đã chuẩn bị.
  • Xem lời phê bình như một bản án. Góp ý về một việc cụ thể biến thành suy nghĩ “mình chẳng làm được gì nên hồn”.
  • Cảm thấy có lỗi khi nghỉ ngơi. Bạn chỉ thấy mình xứng đáng được nghỉ sau khi làm xong mọi việc, dù danh sách ấy cứ dài thêm mãi.
  • Coi trọng đánh giá từ bên ngoài. Ngay cả khi kết quả tốt, bạn cũng khó yên lòng cho đến khi có ai đó xác nhận rằng mọi việc đều ổn.

Một dấu hiệu riêng lẻ không nói lên điều gì. Điều quan trọng hơn là tần suất và hệ quả: thói quen đó giúp bạn xử lý công việc hay khiến bạn phải đánh đổi bằng căng thẳng kéo dài, mất thời gian và bỏ lỡ cơ hội mới?

Một dấu hiệu khác là cứ nghĩ mãi về chuyện đã qua. Chẳng hạn, sau một buổi gặp, bạn dành hàng giờ nhớ lại một câu nói không hay, dù nhìn chung cuộc trò chuyện vẫn diễn ra ổn. Nếu thấy quen thuộc, hãy thử làm bài “Bạn có hay suy nghĩ quá nhiều không?” để chú ý hơn đến thói quen này.

Bạn cũng nên xem lòng tự trọng của mình phụ thuộc vào đánh giá của người khác đến mức nào. Bài trắc nghiệm “Lòng tự trọng và sự tự tin của bạn ở mức nào?” có thể giúp bạn suy ngẫm về điều này. Kết quả không phải là chẩn đoán, nhưng có thể gợi ý những tình huống bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn.

Tâm lý phải luôn xuất sắc và chủ nghĩa cầu toàn: khác nhau thế nào?

“Tâm lý phải luôn xuất sắc” là cách gọi thông thường cho mong muốn đạt điểm cao nhất và được công nhận, đồng thời tránh mắc lỗi hoặc khiến người khác thất vọng. Đây không phải là chẩn đoán chính thức. Chủ nghĩa cầu toàn là khái niệm rộng hơn: tiêu chuẩn cao có thể áp dụng vào công việc, ngoại hình, việc nhà, giao tiếp, thậm chí cả cách nghỉ ngơi.

Có thể thấy sự khác biệt qua một ví dụ. Bạn chuẩn bị báo cáo và lo rằng nó chưa đủ tốt theo tiêu chuẩn của mình, dù quản lý chỉ yêu cầu một bản tóm tắt ngắn. Điều này giống với những đòi hỏi cầu toàn về kết quả. Còn nếu nỗi lo chính là không được khen và bị quản lý cho là thiếu năng lực, thì sự phụ thuộc vào đánh giá của người khác mới là điều nổi bật. Hai động cơ này thường xuất hiện cùng nhau.

Tâm lý phải luôn xuất sắc không chỉ giới hạn ở chuyện học hành. Khi trưởng thành, nó có thể thể hiện qua thói quen nhận thêm việc vì không muốn làm ai thất vọng, hoặc xem phản hồi trung lập là dấu hiệu không được tán thành. Bề ngoài, mọi thứ có thể vẫn ổn: công việc hoàn thành, mọi người hài lòng, nhưng bên trong bạn vẫn cảm thấy mình phải cố gắng hơn nữa.

Để phân biệt động cơ của mình, sau một tình huống căng thẳng, hãy tự hỏi: điều gì thực sự khiến mình sợ — kết quả có thiếu sót thật không, phản ứng của người khác, hay cảm giác bản thân chưa đủ tốt? Câu trả lời không nhất thiết phải rõ ràng. Mục đích là giúp bạn hiểu khi nào cần làm thêm, và khi nào bạn đang cố tìm kiếm sự tán thành của tất cả mọi người — điều vốn không thể bảo đảm.

Việc tách hành động khỏi con người cũng rất hữu ích. Câu “báo cáo còn thiếu dữ liệu” mô tả một vấn đề có thể khắc phục. Kết luận “mình là nhân viên tồi” không gợi ý bước tiếp theo nào mà chỉ làm tăng căng thẳng. Hãy hỏi cụ thể: cần những dữ liệu nào và hạn chót là khi nào? Như vậy, đánh giá sẽ trở thành thông tin hữu ích cho công việc.

Cách khắc phục chủ nghĩa cầu toàn: những bước thiết thực

Mục tiêu không phải là mãi mãi ngừng phấn đấu để tốt hơn. Hữu ích hơn là nới lỏng những quy tắc cản trở bạn hành động và tự kiểm chứng xem điều gì xảy ra khi không sửa đi sửa lại không ngừng. Hãy bắt đầu với một việc nhỏ, thay vì cố thay đổi mọi thói quen cùng lúc.

  1. Định nghĩa trước thế nào là “xong”. Với một bản báo cáo, đó có thể là số liệu đã được kiểm tra, câu hỏi của khách hàng đã được trả lời và kết luận được trình bày rõ ràng. Khi đã đáp ứng đủ các điều kiện này, việc trau chuốt thêm là lựa chọn chứ không phải nghĩa vụ.
  2. Đặt giới hạn thời gian và số lần kiểm tra. Chẳng hạn, dành 15 phút viết email và đọc lại lần cuối một lượt. Với những việc mà sai sót có thể gây hậu quả lớn, tất nhiên cần đặt quy tắc nghiêm ngặt hơn. Quan trọng là quyết định trước khi sự lo âu đòi bạn kiểm tra thêm lần nữa.
  3. Tách bản nháp khỏi thành phẩm. Cho phép phiên bản đầu tiên còn vụng về: ghi ý chính, thu thập thông tin, đánh dấu chỗ còn thiếu. Chỉnh sửa một văn bản cụ thể sẽ dễ hơn là chờ một câu chữ hoàn hảo xuất hiện trong đầu.
  4. Luyện tập tạo ra kết quả đủ tốt. Chọn một việc nhỏ, ít rủi ro: gửi một tin nhắn dễ hiểu mà không viết lại đến lần thứ năm, hoặc nấu bữa tối bình thường mà không cần kế hoạch cầu kỳ. Hãy để ý điều gì thực sự xảy ra và cảm giác bất an kéo dài bao lâu.
  5. Thay tự chỉ trích bằng việc tìm hiểu vấn đề. Thay vì nghĩ “mình làm hỏng hết rồi”, hãy tự hỏi: cụ thể điều gì chưa ổn, giờ có thể sửa gì và lần sau mình sẽ rút kinh nghiệm gì? Nếu không thể sửa, hãy nghĩ xem bài học nào sẽ hữu ích cho lần tới.

Nếu bạn cứ trì hoãn công việc, hãy thu nhỏ bước đầu tiên. Đừng đặt mục tiêu “chuẩn bị một bài thuyết trình hoàn hảo”, mà hãy thử “dành mười phút ghi lại ba ý chính”. Bắt đầu không có nghĩa là bạn phải cho người khác xem kết quả ngay; việc đó giúp bạn có chất liệu để tiếp tục.

Hãy dành chỗ cho thời gian hồi phục: đưa giờ nghỉ vào lịch trước khi danh sách việc cần làm kết thúc. Không nhất thiết phải “tận dụng” khoảng nghỉ — đôi khi chỉ cần đi dạo không có mục đích hay dành một buổi tối yên tĩnh. Bài trắc nghiệm “Bạn nghỉ ngơi giỏi đến mức nào?” sẽ giúp bạn xem lại thói quen của mình.

Nếu nỗi sợ mắc lỗi, sự tự chỉ trích hay lo âu ảnh hưởng đáng kể đến công việc, giấc ngủ và các mối quan hệ, bạn nên trao đổi với nhà tâm lý học hoặc một chuyên gia phù hợp khác. Bài trắc nghiệm không thể thay thế việc tư vấn với chuyên gia.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa cầu toàn lúc nào cũng xấu sao?

Không. Tiêu chuẩn cao có thể hữu ích khi thực tế và phù hợp với nhiệm vụ. Nó trở thành vấn đề khi quá cứng nhắc: bạn đánh giá quá cao cái giá của sai sót và nỗ lực bỏ ra không còn tương xứng với kết quả.

Có thể hoàn toàn thoát khỏi chủ nghĩa cầu toàn không?

Bạn không nhất thiết phải đặt mục tiêu như vậy. Thực tế hơn là học cách nhận ra những đòi hỏi cứng nhắc và lựa chọn khi nào cần làm thật kỹ, khi nào một kết quả đáng tin cậy, đúng hạn là đủ. Thói quen mới cần thời gian để hình thành; quay lại phản ứng cũ không có nghĩa là thất bại.

Tại sao chủ nghĩa cầu toàn dẫn đến trì hoãn?

Nếu nhiệm vụ bị xem như phép thử cho giá trị bản thân, việc bắt đầu có thể khiến bạn sợ hãi. Trì hoãn giúp giảm căng thẳng trong chốc lát, nhưng hạn chót ngày càng đến gần và áp lực tăng lên. Một bước khởi đầu nhỏ có thể giúp bạn thoát khỏi vòng lặp này.

Làm sao để bớt sợ bị phê bình?

Bạn không thể loại bỏ hoàn toàn cảm giác khó chịu, nhưng có thể đề nghị người khác góp ý cụ thể và tách nhận xét về công việc khỏi đánh giá về con người mình. Bạn cũng nên xác định trước ý kiến của ai thực sự quan trọng đối với nhiệm vụ đó.

Kết luận: làm tốt mà không phải chạy đua liên tục

Bạn có thể hướng đến kết quả tốt mà không cần đòi hỏi bản thân phải hoàn hảo. Hãy thử đặt ra một tiêu chuẩn hợp lý cho công việc gần nhất và dừng lại khi đã đạt được. Để hiểu rõ hơn về cách mình làm việc, hãy làm bài trắc nghiệm chính “Bạn là người cầu toàn hay thực tế?” ở đầu bài viết.

Để tìm hiểu thêm về thói quen của mình, hãy chọn một trong những bài trắc nghiệm sau:

Chia sẻ

—

← Hiểu bản thân và phát triển