TESTOMANIA

Chọn ngôn ngữ trang web

Suy nghĩ quá mức: Vì sao ta cứ nghĩ mãi và cách dừng lại

Suy nghĩ quá nhiều tạo cảm giác như ta đang tìm cách giải quyết vấn đề, nhưng thường chỉ khiến lo âu tăng thêm. Cùng tìm hiểu cách nhận ra vòng lặp này và chuyển sang những hành động có ích.

Để ngừng nghĩ mãi về cùng một chuyện, bạn không cần cấm mình suy nghĩ. Thay vào đó, hãy nhận ra lúc việc tìm giải pháp biến thành lặp đi lặp lại, phân biệt sự thật với suy đoán rồi chọn một việc có thể làm ngay. Nếu hiện tại chưa thể hành động, bạn có thể hẹn một thời điểm cụ thể để nghĩ tiếp.

Overthinking thường bắt đầu từ mong muốn dễ hiểu là dự liệu mọi chuyện: chẳng hạn, không làm hỏng một mối quan hệ hay không mắc sai lầm trong công việc. Nhưng phân tích mãi một cuộc trò chuyện hiếm khi đem lại thông tin mới. Hãy làm bài trắc nghiệm để tìm hiểu xem thói quen này có quen thuộc với bạn không.

Overthinking là gì và khác gì với suy ngẫm thông thường?

Overthinking là cách gọi thông thường cho việc suy nghĩ quá nhiều, chiếm nhiều thời gian nhưng không giúp bạn tiến gần hơn đến giải pháp. Bạn cứ cân nhắc đi cân nhắc lại các lựa chọn, nghi ngờ quyết định mình đã đưa ra hoặc cố đoán xem người khác muốn nói gì. Bản thân thuật ngữ này không phải là một chẩn đoán.

Suy ngẫm có ích thường có mục tiêu và giới hạn. Chẳng hạn, bạn cần chọn thời gian nghỉ phép: bạn xem lại ngân sách, bàn bạc ngày nghỉ rồi đưa ra quyết định. Với overthinking, việc so sánh có thể kéo dài ngay cả khi bạn đã có đủ thông tin: “Lỡ tuần khác lại tốt hơn thì sao? Nếu mình hối hận thì sao?” Bạn có thể nghĩ rằng phân tích thêm một chút sẽ giúp mình hoàn toàn yên tâm, nhưng cảm giác chắc chắn ấy vẫn không xuất hiện.

Nhai đi nhai lại suy nghĩ là một dạng suy nghĩ lặp lại: sự chú ý liên tục quay về những điều khiến bạn bận lòng cùng nguyên nhân hoặc hệ quả có thể có. Kiểu suy nghĩ này thường hướng về quá khứ: “Sao mình lại trả lời như thế? Có gì không ổn với mình?” Overthinking cũng có thể hướng về tương lai, chẳng hạn cứ hình dung mãi về một buổi phỏng vấn không suôn sẻ.

Những ý nghĩ lặp lại hoặc xâm nhập không nhất thiết là cùng một chuyện. Bất kỳ ai cũng có thể bất chợt nảy ra một ý nghĩ không mong muốn; việc ý nghĩ ấy xuất hiện tự nó không có nghĩa là bạn muốn hành động theo nó hay mắc rối loạn nào đó. Nếu những ý nghĩ này khiến bạn sợ hãi, thường xuyên cản trở cuộc sống hoặc đi kèm những hành động bạn phải lặp lại để cảm thấy nhẹ nhõm, hãy trao đổi với chuyên gia.

Vì sao suy nghĩ cứ luẩn quẩn?

Overthinking thường bắt nguồn từ nỗ lực đối phó với sự bất định. Khi kết quả có ý nghĩa với mình, não bộ sẽ tìm kiếm mối đe dọa và những sai sót có thể xảy ra. Chuẩn bị là điều hữu ích, nhưng không có phân tích nào đảm bảo cuộc gặp sẽ diễn ra hoàn hảo hay người khác sẽ phản ứng đúng như ta hy vọng.

Chẳng hạn, một người quen đã đọc tin nhắn nhưng chưa trả lời. Sự thật duy nhất ở đây là bạn vẫn chưa nhận được hồi âm. Có thể họ đang bận, quên trả lời, mệt hoặc phật ý. Nếu coi kịch bản đáng lo nhất là sự thật, bạn sẽ muốn kiểm tra lại đoạn chat, phân tích từng từ rồi nhắn thêm lần nữa. Việc đó có thể giúp bạn bình tâm trong chốc lát, nhưng sau đó những nghi ngờ lại quay về.

Căng thẳng, mệt mỏi và thiếu ngủ cũng khiến vòng lặp này dễ bắt đầu hơn. Trong trạng thái ấy, bạn khó tập trung vào những việc khác, còn sự bất định vốn bình thường có thể trở nên đáng lo hơn. Điều đó không có nghĩa mọi buổi tối lo âu đều chỉ do mệt mỏi, nhưng kiểm tra xem mình đã đáp ứng những nhu cầu cơ bản chưa có thể hữu ích.

Đôi khi, vòng lặp được duy trì bởi nỗi sợ mắc sai lầm hoặc mong muốn làm hài lòng tất cả mọi người. Bạn không chỉ nghĩ về cuộc trò chuyện mà còn cố tìm ra câu trả lời hoàn hảo duy nhất để nói lại trong đầu. Bài trắc nghiệm về những điều khiến bạn mất bình tĩnh có thể giúp bạn nhận ra những tình huống đặc biệt khiến mình căng thẳng. Hãy xem kết quả như một gợi ý để quan sát bản thân, chứ không phải kết luận cuối cùng về con người bạn.

Cách ngừng suy nghĩ quá nhiều: sáu bước thực tế

Mục tiêu không phải là làm đầu óc trống rỗng hoàn toàn. Suy nghĩ tự xuất hiện; điều bạn dễ kiểm soát hơn là mình dành bao nhiêu sự chú ý cho chúng và sẽ làm gì tiếp theo. Hãy thử chọn một hoặc hai cách, không cần áp dụng tất cả cùng lúc.

  1. Gọi tên điều đang diễn ra. Thay vì nghĩ “Mình phải hiểu rõ mọi chuyện ngay bây giờ”, hãy tự nhủ: “Có vẻ mình lại đang tua đi tua lại cuộc trò chuyện này”. Cách diễn đạt đó giúp bạn nhận ra quá trình đang diễn ra mà không trách móc bản thân. Sau đó, hãy tự hỏi: vài phút vừa qua có thông tin mới nào xuất hiện không, hay mình chỉ đang lặp lại những điều cũ?
  2. Tách sự thật khỏi suy đoán. Viết ra hai dòng ngắn. Ví dụ: “Trong cuộc họp, không ai đặt câu hỏi cho mình” là sự thật; “Mọi người đều nghĩ mình chuẩn bị không tốt” là suy đoán. Bạn không nhất thiết phải thay suy đoán ấy bằng một cách nhìn lạc quan hơn. Chỉ cần thừa nhận rằng mình không biết người khác đang nghĩ gì.
  3. Chuyển câu hỏi thành hành động. Thay vì hỏi “Sao mình lại làm hỏng mọi chuyện?”, hãy hỏi: “Có điều cụ thể nào mình có thể hỏi lại hoặc sửa chữa không?” Nếu cần, hãy gửi một tin nhắn bình tĩnh: “Mình muốn xác nhận xem mình đã hiểu đúng yêu cầu của bạn chưa”. Nếu không có hành động nào cần làm, bạn không nhất thiết phải tiếp tục phân tích chuyện đó.
  4. Hẹn giờ để lo lắng. Nếu một ý nghĩ quay lại giữa ngày làm việc, hãy ghi nó ra và hẹn dành một khoảng thời gian giới hạn vào buổi tối để nghĩ tiếp. Đến lúc đó, xem lại điều mình đã ghi: vấn đề còn cần giải quyết không? Nếu có, hãy xác định bước tiếp theo; nếu không, hãy để nó sang một bên. Đây không phải là cấm bản thân lo lắng, mà là cách để nỗi lo không chiếm trọn cả ngày.
  5. Đưa sự chú ý về hiện tại. Cảm nhận bàn chân đang chạm sàn, để ý một vài vật xung quanh hoặc thở ra chậm vài lần. Sau đó, tiếp tục một việc cụ thể: rửa cốc, mở tài liệu hoặc đi dạo một lát. Ý nghĩ có thể vẫn còn đó, nhưng mục tiêu không phải là gạt bỏ nó mà là giành lại quyền lựa chọn hành động.
  6. Đặt giới hạn cho việc tìm kiếm sự chắc chắn. Trước khi quyết định, hãy xác định mình thực sự cần thông tin gì và khi nào sẽ dừng lại. Chẳng hạn, so sánh ba lựa chọn vé theo giá và thời gian rồi chọn phương án phù hợp. Đừng kiểm tra giá cứ năm phút một lần sau khi đã mua vé: việc kiểm tra thêm có thể khiến nghi ngờ quay trở lại.

Nếu một cách không hiệu quả ngay lập tức, điều đó không có nghĩa là bạn thất bại. Thói quen liên tục phân tích trong đầu có thể đã ăn sâu. Nhận ra vòng lặp và nhẹ nhàng chuyển hướng chú ý đã là một lần thực hành, ngay cả khi một phút sau bạn lại phải làm điều đó lần nữa.

Nên làm gì khi suy nghĩ quay lại vào buổi tối hoặc sau khi trò chuyện?

Đến tối, khi ít việc phải làm hơn, những điều còn dang dở có thể trở nên rõ rệt hơn. Trước khi ngủ, hãy thử ghi lại những chuyện đang khiến bạn bận tâm và bên cạnh mỗi chuyện, ghi: “có thể làm vào ngày mai”, “đang chờ hồi âm” hoặc “hiện không thể tác động”. Với mục đầu tiên, hãy ghi một bước đơn giản và thời gian thực hiện, chẳng hạn: “11 giờ hỏi đồng nghiệp về thời hạn”. Cách này không đảm bảo bạn sẽ bình tĩnh ngay lập tức, nhưng giúp bạn không phải giữ cả kế hoạch trong đầu.

Nếu bạn đang nằm trên giường và lại tranh luận với một người trong tưởng tượng, hãy nhận ra điều đó rồi đưa sự chú ý về hơi thở hoặc cảm giác trong cơ thể. Đừng ép mình phải ngủ ngay: áp lực kiểu “mình phải ngừng nghĩ” đôi khi lại làm căng thẳng kéo dài. Nếu tình trạng mất ngủ xảy ra thường xuyên, hãy trao đổi với chuyên gia.

Sau một cuộc trò chuyện khó khăn, hãy tách việc nhìn lại sự việc khỏi việc tự chỉ trích. Hãy tự trả lời hai câu hỏi: “Mình có muốn làm rõ điều gì không?” và “Lần sau mình sẽ thử làm gì khác đi?” Chẳng hạn, nếu bạn đã ngắt lời người kia, bạn có thể xin lỗi và lần sau dừng lại một chút trước khi trả lời. Bạn không cần phải tua đi tua lại mãi giọng điệu của mình.

Đôi khi, bạn muốn liên tục nhờ người thân xác nhận rằng mọi chuyện vẫn ổn. Sự hỗ trợ rất quan trọng, nhưng hãy để ý xem một cuộc trò chuyện có giúp bạn yên tâm lâu dài không, hay chỉ vài phút sau bạn lại muốn hỏi đúng câu ấy. Nếu là trường hợp thứ hai, hãy thử viết nỗi băn khoăn ra và chờ một lúc trước khi tiếp tục tìm kiếm sự xác nhận.

Nếu nỗi sợ thường là nguyên nhân phía sau những suy nghĩ luẩn quẩn, bạn có thể tìm hiểu nó mà không cần cố gắng loại bỏ ngay lập tức. Hãy bắt đầu với bài trắc nghiệm về những nỗi sợ của bạn. Còn bài trắc nghiệm về sự bình yên nội tâm sẽ giúp bạn nhìn lại cách mình phản ứng với căng thẳng thường ngày.

Câu hỏi thường gặp

Overthinking có phải là rối loạn tâm thần không?

Không, bản thân nó không phải là một chẩn đoán. Suy nghĩ quá nhiều có thể xuất hiện trong giai đoạn khó khăn, đôi khi cũng đi cùng những vấn đề tâm lý. Chỉ dựa vào thói quen nghĩ đi nghĩ lại thì không thể xác định nguyên nhân.

Vì sao mình không thể đơn giản ngừng suy nghĩ?

Suy nghĩ không thể bật lên hay tắt đi theo mệnh lệnh. Cố gắng đè nén chúng có thể khiến bạn chú ý đến chúng nhiều hơn. Thực tế hơn là nhận ra ý nghĩ rồi quay lại việc mình đã chọn, mà không đòi hỏi nó phải biến mất.

Ý nghĩ ám ảnh có nghĩa là mình muốn làm theo chúng không?

Không. Những ý nghĩ không mong muốn có thể trái ngược với mong muốn và giá trị của bạn. Nếu chúng khiến bạn sợ hãi dữ dội hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống hằng ngày, hãy tìm đến nhà tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần: bạn có thể nhận được sự hỗ trợ.

Khi nào nên tìm sự giúp đỡ?

Nếu suy nghĩ thường xuyên cản trở giấc ngủ, công việc, giao tiếp hoặc chiếm phần lớn thời gian trong ngày, bạn không cần phải tự xoay xở một mình. Chuyên gia có thể giúp bạn hiểu điều gì đang duy trì vòng lặp này và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.

Bắt đầu từ đâu?

Lần tới khi nhận ra mình lại mắc vào vòng lặp quen thuộc, hãy thử gọi tên nó, tách sự thật khỏi suy đoán và chọn một bước tiếp theo. Để hiểu rõ hơn xu hướng suy nghĩ quá nhiều của mình, hãy làm bài trắc nghiệm chính “Bạn có hay suy nghĩ quá nhiều không?”. Bài trắc nghiệm không thay thế việc tham vấn chuyên gia.

Để tiếp tục khám phá bản thân, bạn cũng có thể thử bộ trắc nghiệm về nỗi sợ, cân bằng cảm xúc và sự bình yên.

Chia sẻ

—

← Tâm lý và cảm xúc