Thiếu ngủ ảnh hưởng đến hành vi như thế nào?
Giấc ngủ giúp não bộ phục hồi và tham gia vào quá trình xử lý cảm xúc, ký ức. Khi ngủ không đủ, những cách phản ứng quen thuộc có thể bị xáo trộn. Bạn vẫn biết rằng không nhất thiết phải trả lời ngay một tin nhắn gay gắt, nhưng việc kiên nhẫn chờ một lúc lại trở nên khó khăn hơn.
Thiếu ngủ có thể biểu hiện trong cuộc sống hằng ngày như sau:
- Dễ cáu gắt. Tiếng ồn, lời nhờ vả và những thay đổi bất ngờ trong kế hoạch trở nên khó chịu hơn bình thường. Một chuyện mà lúc khác bạn có thể bỏ qua lại khiến bạn phản ứng gay gắt.
- Khó tập trung. Bạn đọc đi đọc lại một email, quên mất lý do mình mở ứng dụng hoặc mắc lỗi trong một việc vốn đã quen thuộc. Việc sửa lỗi tiêu tốn sức lực và làm bạn thêm căng thẳng.
- Nhạy cảm hơn với căng thẳng. Một vấn đề nhỏ có thể trông vừa cấp bách vừa không thể giải quyết, dù sau khi nghỉ ngơi, bạn lại nhìn nhận khác đi.
- Kém kiên nhẫn khi giao tiếp. Bạn khó nghe người khác nói hết câu, nhận ra ý định của họ và lựa lời bình tĩnh hơn.
- Ít chủ động hơn. Ngay cả những kế hoạch thú vị đôi khi cũng giống như thêm một việc phải làm: đơn giản là bạn không còn sức.
Mỗi người có thể biểu hiện khác nhau: có người dễ nổi nóng hơn, có người lại khép mình và tránh trò chuyện. Một đêm ngủ không ngon không quyết định con người bạn, nhưng tình trạng thiếu ngủ kéo dài có thể khiến một vòng luẩn quẩn khó chịu lặp đi lặp lại: mệt mỏi dẫn đến xung đột, xung đột khiến bạn khó thư giãn, còn căng thẳng lại ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Nếu muốn so sánh phản ứng thường ngày của mình với cách bạn cư xử sau một ngày mệt mỏi, bài trắc nghiệm “Bạn là người nóng tính hay điềm đạm?” có thể hữu ích. Kết quả là gợi ý để bạn suy ngẫm, không phải một cái nhãn để gắn lên bản thân.
Vì sao giấc ngủ ảnh hưởng đến tâm trạng và các mối quan hệ?
Khi ngủ, não bộ không chỉ “tắt đi”: não trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, rất quan trọng đối với quá trình phục hồi, ghi nhớ và xử lý những trải nghiệm. Ngủ không đủ hoặc thường xuyên bị gián đoạn làm xáo trộn nhịp hoạt động quen thuộc của các quá trình này. Vì vậy, sau một đêm mất ngủ, cảm xúc có thể bùng lên trước cả khi bạn kịp đánh giá tình huống.
Hãy hình dung đồng nghiệp nhắn một câu ngắn: “Cần trao đổi về báo cáo”. Vào một ngày bình thường, bạn sẽ hỏi thời gian gặp mặt. Nhưng sau vài đêm ngủ không đủ, câu nói ấy có thể khiến bạn nghĩ mình đã mắc một sai lầm nghiêm trọng. Bạn thấp thỏm chờ cuộc trao đổi, dù bản thân tin nhắn không nói gì về nội dung của nó.
Điều đó không có nghĩa là mọi cảm xúc khó chịu đều chỉ do giấc ngủ. Lời góp ý có thể thực sự thiếu công bằng, còn khối lượng công việc có thể quá sức. Thiếu ngủ chỉ có thể làm phản ứng của bạn mạnh hơn và khiến việc lựa chọn cách hồi đáp trở nên khó khăn. Hãy thử xem xét cả hai điều: chuyện gì đang diễn ra xung quanh và liệu bạn có đủ sức để ứng phó hay không.
Trong các mối quan hệ, nguyên nhân và hệ quả cũng rất dễ bị nhầm lẫn. Người thân muốn bàn về kế hoạch, còn bạn chỉ muốn yên tĩnh. Thay vì im lặng hoặc gạt đi một cách gay gắt, bạn có thể nói: “Tối qua mình ngủ không ngon nên lúc này khó tập trung. Mình nói tiếp chuyện này sau khi nghỉ ngơi nhé”. Như vậy, bạn chia sẻ tình trạng của mình và đề nghị tiếp tục cuộc trò chuyện sau, thay vì đổ trách nhiệm cho người kia về phản ứng của bạn.
Đừng quên để ý đến chiều ngược lại: lo âu, căng thẳng và xung đột có thể khiến bạn khó đi vào giấc ngủ. Nếu các cách cải thiện lịch sinh hoạt không hiệu quả, hãy tìm hiểu không chỉ những thói quen buổi tối có thể thay đổi mà cả những nguồn gây áp lực trong ngày.
Làm sao nhận biết nguyên nhân có thể là thiếu ngủ?
Hãy so sánh tình trạng của mình qua nhiều ngày, thay vì kết luận dựa trên một buổi tối. Sau một thời gian nghỉ ngơi đầy đủ, bạn có dễ chịu được tiếng ồn hơn và tập trung nhanh hơn không? Bạn có dễ cáu hơn khi phải thức khuya hoặc thường xuyên tỉnh giấc không? Mối liên hệ này chưa đủ để chứng minh nguyên nhân, nhưng có thể gợi ý điều bạn nên chú ý.
Hãy thử ghi chú ngắn trong một tuần. Bạn không cần mô tả chi tiết từng đêm: chỉ cần ghi lại vài điều để nhận ra những tình huống thường lặp lại.
- Bạn đi ngủ lúc mấy giờ, ước chừng ngủ thiếp đi lúc nào và thức dậy lúc mấy giờ.
- Đêm đó bạn có tỉnh giấc lâu không và buổi sáng cảm thấy đã hồi phục đến mức nào.
- Bạn uống cà phê hoặc đồ uống có caffeine lúc nào, buổi tối có uống rượu bia không.
- Sự tập trung, tâm trạng và mức năng lượng của bạn thay đổi ra sao trong ngày.
- Trước đó đã xảy ra chuyện gì: làm việc muộn, mâu thuẫn, đi đường xa, bị ốm hay vận động thể chất nhiều hơn thường lệ.
Đừng biến việc ghi chép thành một bài kiểm tra. Khó biết chính xác bạn đã thức bao nhiêu phút giữa đêm, còn việc liên tục xem đồng hồ có thể tự làm bạn lo lắng hơn. Điều quan trọng hơn là nhận ra bức tranh chung: chẳng hạn, sau khi nhắn tin công việc đến khuya, bạn mất nhiều thời gian hơn để chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Tuy nhiên, buồn ngủ và dễ cáu không phải lúc nào cũng chỉ do nếp sinh hoạt. Căng thẳng, thuốc men, bệnh lý và rối loạn giấc ngủ đều có thể ảnh hưởng đến những biểu hiện này. Nếu tình trạng mệt mỏi kéo dài dù bạn có cơ hội ngủ đủ, hoặc các triệu chứng cản trở cuộc sống thường ngày, hãy trao đổi với bác sĩ. Những ghi chú sẽ giúp bạn mô tả tình trạng cụ thể hơn.
Nếu cảm giác kiệt sức, kể cả sau ngày nghỉ, chủ yếu liên quan đến công việc, bạn cũng có thể làm bài trắc nghiệm “Bạn có đang kiệt sức vì công việc?” để xem xét khối lượng công việc, ranh giới cá nhân và cơ hội nghỉ ngơi.
Cách cải thiện giấc ngủ: kế hoạch không cần thay đổi đột ngột
Người lớn thường cần ngủ từ bảy đến chín tiếng, dù nhu cầu của mỗi người khác nhau. Thay vì cố ép mình phải ngủ, hãy bắt đầu bằng cách tạo điều kiện để giấc ngủ dễ đến hơn. Chọn một hoặc hai thói quen rồi theo dõi xem có gì thay đổi.
- Giữ giờ thức dậy ổn định. Cố gắng thức dậy vào khoảng cùng một giờ mỗi ngày, kể cả sau cuối tuần. Nếu hiện tại bạn đi ngủ quá muộn, hãy điều chỉnh dần dần và dành đủ thời gian cho giấc ngủ, thay vì chỉ đặt chuông báo thức sớm hơn.
- Đón ánh sáng ban ngày và vận động. Nếu có thể, hãy ra ngoài vào buổi sáng hoặc ban ngày. Đi dạo có thể giúp duy trì nhịp ngủ và thức; nếu vận động mạnh khiến bạn tỉnh táo hơn, hãy tránh tập ngay trước giờ ngủ.
- Để ý caffeine và rượu bia. Cà phê, trà đậm và nước tăng lực có thể khiến bạn khó ngủ, kể cả khi đã uống từ vài giờ trước. Rượu bia đôi khi làm bạn buồn ngủ nhưng có thể khiến giấc ngủ ban đêm bị gián đoạn. Nếu nhận thấy mối liên hệ này, hãy uống cà phê sớm hơn và đừng dùng rượu bia như thuốc ngủ.
- Tạo khoảng chuyển tiếp trước giờ ngủ. Hãy kết thúc trao đổi công việc từ sớm, giảm độ sáng, tạm gác tin tức hoặc chọn một hoạt động thư thái: tắm, đọc sách giấy, nghe nhạc nhẹ. Điều quan trọng không phải là thực hiện nghi thức hoàn hảo, mà là báo hiệu rằng công việc hôm nay đã kết thúc.
- Điều chỉnh phòng ngủ. Nếu có thể, hãy giữ phòng yên tĩnh, tối và có nhiệt độ dễ chịu. Nếu hàng xóm gây ồn hoặc ánh đèn đường chiếu vào, nút bịt tai, mặt nạ ngủ hoặc rèm cản sáng có thể hữu ích.
- Đừng cố vật lộn với giấc ngủ trên giường. Nếu bạn nằm lâu vẫn không ngủ được và bắt đầu bực bội, hãy ra khỏi giường, làm một việc nhẹ nhàng trong ánh sáng dịu rồi quay lại khi buồn ngủ. Bạn không cần phải canh từng phút.
Ngày hôm sau nếu ngủ không ngon, hãy giảm bớt khối lượng công việc nếu có thể và hoãn những cuộc trò chuyện căng thẳng không cần thiết. Một giấc nghỉ ngắn ban ngày có thể giúp ích cho một số người, nhưng ngủ trưa muộn hoặc quá lâu có thể cản trở giấc ngủ ban đêm. Nếu buồn ngủ khi đang lái xe, đừng tiếp tục hành trình: hãy dừng ở nơi an toàn và tìm cách di chuyển khác để không phải tự lái.
Giấc ngủ là một phần trong việc chăm sóc bản thân nói chung, không phải một dự án riêng biệt. Bạn có thể đánh giá thói quen nghỉ ngơi, vận động và ăn uống qua bài trắc nghiệm “Bạn chăm sóc sức khỏe của mình tốt đến mức nào?”.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ bù vào cuối tuần có được không?
Ngủ thêm sau một tuần bận rộn có thể giúp giảm buồn ngủ, nhưng không phải lúc nào cũng bù đắp được hậu quả của tình trạng thiếu ngủ thường xuyên. Ngoài ra, thay đổi giờ thức dậy quá nhiều có thể khiến bạn khó quay lại lịch sinh hoạt ngày thường. Tốt hơn hết, hãy tìm cách ngủ đủ trong suốt tuần.
Thiếu ngủ có làm thay đổi tính cách vĩnh viễn không?
Ngủ không ngon có thể làm thay đổi đáng kể hành vi và tâm trạng, nhưng dễ cáu sau một đêm mất ngủ không đồng nghĩa với một nét tính cách cố định. Nếu phản ứng của bạn không thay đổi sau khi đã ngủ đủ trở lại hoặc khiến bạn lo lắng, hãy trao đổi với chuyên gia.
Vì sao tôi ngủ đủ mà vẫn mệt?
Không chỉ thời gian nằm trên giường mới quan trọng, chất lượng giấc ngủ cũng vậy. Tỉnh giấc thường xuyên, lịch ngủ thất thường, bệnh lý hoặc thuốc men đều có thể ảnh hưởng đến tình trạng của bạn. Nếu mệt mỏi kéo dài, hãy đi khám, nhất là khi bạn ngáy to hoặc người thân nhận thấy bạn ngừng thở khi ngủ.
Khi nào nên tìm trợ giúp vì mất ngủ?
Hãy đi khám nếu tình trạng khó ngủ lặp lại, ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày và không cải thiện dù bạn đã thay đổi thói quen. Với chứng mất ngủ mạn tính, chuyên gia có thể đề xuất liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ và đánh giá xem bạn có cần thêm biện pháp nào khác không.
Bắt đầu bằng việc quan sát
Nếu bạn thấy mình kém bình tĩnh hơn, đừng vội cho rằng đó là tính cách: hãy kiểm tra xem mình có ngủ và nghỉ ngơi đủ không. Làm bài trắc nghiệm “Mức độ bình yên nội tâm của bạn ra sao?” để quan sát kỹ hơn những phản ứng của mình. Bài trắc nghiệm không thay thế việc tư vấn với chuyên gia.
Những bài trắc nghiệm khác có thể giúp bạn tìm hiểu thêm về thói quen và tình trạng của mình: