Giá trị sống là gì và vì sao cần hiểu rõ chúng
Giá trị sống giống như những kim chỉ nam bên trong, giúp bạn cân nhắc các lựa chọn, nhất là khi không có sẵn câu trả lời. Nếu coi trọng sự tự chủ, bạn có thể chọn công việc có giờ giấc linh hoạt thay vì một vị trí danh giá nhưng bị giám sát chặt chẽ. Người đang đặc biệt coi trọng sự ổn định có thể chọn khác trong cùng tình huống. Cả hai lựa chọn đều hợp lý nếu phù hợp với hoàn cảnh và ưu tiên của mỗi người.
Cần phân biệt giá trị với mục tiêu. Mục tiêu là điều bạn có thể đạt được, chẳng hạn như tiết kiệm tiền đi nghỉ. Giá trị là phương hướng, chẳng hạn như chăm sóc bản thân, trải nghiệm điều mới mẻ hay dành thời gian cho người thân. Cùng một kỳ nghỉ có thể phục vụ những giá trị khác nhau, và một giá trị có thể được thể hiện qua nhiều mục tiêu.
Hiểu rõ những định hướng của mình không chỉ hữu ích trước những thay đổi lớn. Chúng còn giúp bạn nhận ra những mâu thuẫn nhỏ nhưng lặp đi lặp lại: chẳng hạn, bạn cho rằng nghỉ ngơi là quan trọng nhưng lần nào cũng nhận thêm việc. Điều đó không có nghĩa là bạn nên tự trách mình. Có thể bạn sợ mất thu nhập hoặc chưa biết cách từ chối. Giá trị giúp bạn nhận ra vấn đề, chứ không xóa bỏ những giới hạn thực tế.
Giá trị cá nhân: danh sách giúp bạn khám phá bản thân
Đây không phải bảng xếp hạng hay danh sách đầy đủ. Hãy xem những từ dưới đây như gợi ý: đánh dấu những từ khiến bạn thấy đồng cảm và bổ sung lựa chọn của riêng mình. Cùng một từ có thể mang ý nghĩa khác nhau với mỗi người, vì vậy sau đó bạn nên làm rõ ý nghĩa của nó với mình.
- Tự do và tự chủ. Khả năng lựa chọn cách sử dụng thời gian và đưa ra quyết định.
- Ổn định và an toàn. Sự có thể dự đoán, khoản dự phòng tài chính, điều kiện sống và làm việc rõ ràng.
- Sự gắn kết và gia đình. Những mối quan hệ ấm áp, sự hỗ trợ lẫn nhau và thời gian bên những người quan trọng.
- Tình bạn và cảm giác thuộc về. Mối liên hệ với những người bên cạnh mà bạn có thể sống đúng với con người mình.
- Lòng tốt và sự quan tâm. Chú ý đến nhu cầu của người khác và sẵn lòng giúp đỡ trong khả năng của mình.
- Sự trung thực và công bằng. Thẳng thắn, tôn trọng cam kết và đối xử bình đẳng với mọi người.
- Trách nhiệm. Sẵn sàng chịu trách nhiệm về quyết định, nghĩa vụ và hệ quả từ những lựa chọn của mình.
- Phát triển và ham học hỏi. Trau dồi kỹ năng, tìm kiếm kiến thức mới và nuôi dưỡng sự tò mò về thế giới.
- Sáng tạo và thể hiện bản thân. Khả năng nghĩ ra ý tưởng, tạo nên điều mới và tìm cách riêng để làm những việc quen thuộc.
- Thành tựu và sự ghi nhận. Kết quả có ý nghĩa, tiến bộ trong công việc và phản hồi về những đóng góp của mình.
- Sức khỏe và chăm sóc bản thân. Quan tâm đến thể trạng, nghỉ ngơi và nhu cầu của cơ thể.
- Truyền thống và đời sống tinh thần. Sự gắn bó với niềm tin, nghi thức hoặc nếp sống đem lại ý nghĩa cho cuộc đời.
- Niềm vui và phiêu lưu. Niềm vui trong cuộc sống thường ngày, những trải nghiệm mới và việc khám phá điều chưa biết.
- Đóng góp cho cộng đồng và thiên nhiên. Mong muốn làm điều hữu ích cho mọi người, cộng đồng hoặc môi trường.
Hãy để ý đến những từ có vẻ gần nghĩa. Chẳng hạn, với bạn, ổn định có thể là thu nhập đều đặn, còn an toàn là có thể trông cậy vào những người thân yêu. Làm rõ ý nghĩa như vậy hữu ích hơn việc cố chọn cái tên nghe hay nhất.
Cách xác định giá trị cá nhân: bài tập từng bước
Để thực hiện bài tập này, bạn cần giấy hoặc ứng dụng ghi chú trên điện thoại và một chút thời gian thong thả. Nếu khó trả lời câu hỏi nào, hãy bỏ qua rồi quay lại sau. Mục tiêu là ghi nhận những điều bạn quan sát được, chứ không phải vượt qua một bài kiểm tra khám phá bản thân.
- Nhớ lại những khoảnh khắc khiến bạn thấy mãn nguyện. Ghi lại hai hoặc ba tình huống khiến bạn nghĩ: «Điều này thật sự có ý nghĩa». Chuyện gì đã xảy ra? Chẳng hạn, niềm vui khi cùng chuẩn bị một buổi tiệc gia đình có thể cho thấy bạn coi trọng sự gắn kết, sáng tạo hoặc hợp tác. Đừng đoán ý nghĩa chỉ dựa trên sự kiện — hãy tự hỏi phần nào trong đó có giá trị với bạn.
- Nhìn lại những điều khiến bạn bực bội hoặc tiếc nuối. Nghĩ về một tình huống khiến bạn đặc biệt không thoải mái. Có thể người khác đưa ra quyết định mà không hỏi ý kiến bạn, và bạn coi trọng sự tự chủ. Hoặc ai đó không giữ lời sau khi hai bên đã thống nhất rõ ràng, trong khi bạn đề cao sự đáng tin cậy. Tuy nhiên, cảm xúc mạnh không phải lúc nào cũng chỉ ra một giá trị: nguyên nhân cũng có thể là mệt mỏi, căng thẳng hoặc hoàn cảnh cụ thể.
- Chú ý đến những lựa chọn lặp đi lặp lại. Bạn thường dành thời gian, tiền bạc và sự chú ý cho điều gì? Nếu thường xuyên giúp đỡ hàng xóm hoặc đồng nghiệp, điều đó có thể phản ánh sự quan tâm của bạn. Nhưng hãy tính đến cả những lựa chọn do hoàn cảnh bắt buộc: làm việc đến khuya không nhất thiết có nghĩa là sự nghiệp là điều quan trọng nhất với bạn. Có thể hiện giờ đó là cách bạn chu cấp cho gia đình.
- Chọn mười từ. Tham khảo danh sách phía trên và dùng thêm cách diễn đạt của riêng bạn. Đừng loại bỏ một giá trị chỉ vì hiện tại bạn chưa dành nhiều thời gian cho nó. Khoảng cách giữa điều bạn mong muốn và hành vi thường ngày là thông tin hữu ích về những gì bạn nên xem xét lại.
- Thu gọn danh sách còn năm định hướng. So sánh từng cặp từ: «Nếu trong năm tới phải dành nhiều sự chú ý hơn cho một trong hai điều này, mình sẽ chọn gì?» Không có câu trả lời chính xác cho mọi tình huống. Nếu quá khó lựa chọn, hãy giữ lại cả hai và xem xét lại sau.
- Diễn giải từng giá trị bằng lời của bạn. Hoàn thành câu: «Với mình, quan tâm là…». Chẳng hạn: «hỏi người thân xem họ cần giúp đỡ gì và không quên để ý đến sức lực của chính mình». Định nghĩa cụ thể giúp bạn phân biệt định hướng của bản thân với kỳ vọng của người khác.
- Nghĩ ra một hành động nhỏ. Với sự gắn kết, đó có thể là một cuộc trò chuyện thong thả với bạn bè; với phát triển, đó có thể là dành thời gian học tập; với nghỉ ngơi, đó có thể là một buổi tối không đọc tin nhắn công việc. Hãy chọn việc bạn có thể thực hiện trong hoàn cảnh hiện tại vào tuần này.
Sau khi làm xong, hãy đọc lại những gì đã ghi và tự hỏi: «Mình chọn điều này vì nó thật sự quan trọng với mình, hay vì mọi người thường làm thế?» Đôi khi câu trả lời là cả hai. Chẳng hạn, bạn thích phát triển nghề nghiệp nhưng cũng cảm thấy gia đình gây áp lực. Bạn không cần phải phân định rạch ròi mọi động cơ ngay lập tức; chỉ cần bắt đầu nhận ra chúng.
Nếu danh sách khiến bạn bất ngờ, đừng vội thay đổi cả cuộc sống. Hãy quan sát bản thân trong vài tuần: hành động nào khiến bạn cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa, còn việc nào bạn chỉ làm theo quán tính? Bạn có thể ghi lại một ví dụ vào cuối mỗi ngày. Để có điểm khởi đầu, bạn cũng có thể làm bài trắc nghiệm về các giá trị cốt lõi: hãy xem kết quả như một gợi ý để suy ngẫm, không phải kết luận cuối cùng về bản thân.
Áp dụng giá trị khi cần đưa ra quyết định
Giá trị hiếm khi hoạt động như một chiếc nút bấm đưa ra câu trả lời duy nhất đúng. Thường thì chúng giúp bạn đặt câu hỏi chính xác hơn. Giả sử bạn được mời làm công việc mới: lương cao hơn nhưng đường đi xa hơn và buổi tối sẽ bận rộn. Thay vì hỏi chung chung «điều gì tốt hơn?», bạn có thể tự hỏi: «Công việc này sẽ giúp mình ổn định tài chính đến mức nào? Thời gian dành cho gia đình và nghỉ ngơi sẽ thay đổi ra sao? Mình có thể thương lượng lịch làm việc kết hợp không?»
Hãy ghi ra hai hoặc ba phương án, bao gồm cả những lựa chọn trung gian. Sau đó, đánh dấu những giá trị mà mỗi phương án hỗ trợ và những điều bạn sẽ phải đánh đổi. Đừng chỉ cân nhắc sức hấp dẫn của quyết định mà còn cả tính khả thi: nghĩa vụ tài chính, sức khỏe, thời gian hiện có và nhu cầu của người khác cũng đều quan trọng.
Các giá trị có thể mâu thuẫn với nhau. Tự do khiến bạn muốn từ chối lịch làm việc cứng nhắc, còn an toàn lại khiến bạn muốn giữ nguồn thu nhập ổn định. Thay vì ép mình phải «chọn con người thật của mình», hãy thử tìm cách thỏa hiệp: trao đổi với nhà tuyển dụng để có một ngày nghỉ linh hoạt, tạo khoản dự phòng tài chính hoặc tìm hiểu các vị trí tuyển dụng mà chưa cần nghỉ việc ngay. Ưu tiên của bạn có thể thay đổi tùy hoàn cảnh.
Để cân nhắc những việc thường ngày, chỉ cần tự hỏi ba câu: điều gì quan trọng với mình trong tình huống này, hành động nào sẽ giúp mình giữ vững điều đó và mình sẽ phải đánh đổi những gì? Nếu coi trọng sự trung thực, điều đó không có nghĩa là phải nói ra mọi thứ mà không cân nhắc hoàn cảnh: bạn có thể chuẩn bị trước một cuộc trò chuyện bình tĩnh và chọn thời điểm phù hợp. Nếu coi trọng việc quan tâm đến người khác, bạn cũng không cần nhận giúp đỡ khi hiện tại mình không đủ sức.
Đôi khi bạn đã hiểu rõ các giá trị của mình nhưng chưa biết nên bắt đầu thay đổi từ lĩnh vực nào. Khi đó, bài trắc nghiệm về điều bạn nên thay đổi trong cuộc sống ngay lúc này có thể hữu ích. Còn nếu đã chọn được hướng đi nhưng muốn duy trì nó trong cuộc sống hằng ngày, hãy thử bài trắc nghiệm về thói quen có thể giúp cuộc sống của bạn tốt hơn. Hãy xem kết quả như những ý tưởng để thử nghiệm trong thực tế, không phải một kế hoạch bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Một người nên có bao nhiêu giá trị?
Không có con số bắt buộc. Khi làm bài tập, bạn có thể chọn khoảng năm định hướng cốt lõi để dễ áp dụng hơn. Điều đó không có nghĩa là những giá trị còn lại không còn quan trọng.
Giá trị cá nhân có thể thay đổi không?
Có. Trải nghiệm, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống có thể ảnh hưởng đến điều bạn ưu tiên cũng như cách bạn hiểu những điều quan trọng với mình. Thỉnh thoảng, bạn nên xem lại danh sách và điều chỉnh cho phù hợp.
Nếu không biết mình muốn gì thì sao?
Hãy bắt đầu bằng việc quan sát thay vì đưa ra những quyết định lớn: điều gì khiến bạn thấy mình đang thực sự sống trọn vẹn, còn điều gì thường xuyên làm bạn khó chịu? Hãy thử một hành động nhỏ và xem kết quả ra sao. Bài trắc nghiệm không thay thế việc tham vấn chuyên gia nếu những lo lắng đang ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.
Có nên chia sẻ giá trị của mình với người thân không?
Không bắt buộc, nhưng trò chuyện có thể giúp hai bên hiểu nhau hơn. Hãy nói về những nhu cầu cụ thể: chẳng hạn, thay vì nói «bạn không coi trọng tự do của mình», hãy giải thích rằng bạn muốn hai bên trao đổi trước về những kế hoạch chung.
Bắt đầu từ đâu
Giá trị cá nhân không đòi hỏi bạn phải có một cuộc sống hoàn hảo. Chúng giúp bạn nhận ra mình muốn tiến về đâu và chọn bước tiếp theo vừa sức. Để có điểm khởi đầu suy ngẫm, hãy làm bài trắc nghiệm về các giá trị cốt lõi, rồi đối chiếu kết quả với những gì bạn quan sát được ở bản thân.
Bạn cũng có thể tiếp tục khám phá bản thân qua các bài trắc nghiệm khác của Testomania.