Lòng tự trọng thấp: Những dấu hiệu dễ bị bỏ qua
Lòng tự trọng là cách bạn nhìn nhận và đánh giá bản thân. Điều này có thể thay đổi tùy hoàn cảnh: một người tự tin phát biểu ở nơi làm việc đôi khi vẫn thấy thiếu tự tin khi ở trong một nhóm người mới. Một cuộc trò chuyện gượng gạo hay một ngày khó khăn chưa đủ để kết luận bạn có lòng tự trọng thấp. Điều quan trọng hơn là để ý những phản ứng lặp đi lặp lại.
- Ngại ngùng khi được khen. Khi nhận lời khen, bạn muốn giải thích rằng thành công chỉ là ăn may, việc đó vốn dễ hoặc người khác hẳn sẽ làm tốt hơn.
- Biến sai lầm thành lời kết tội bản thân. Thay vì nghĩ «Mình đã bỏ sót một chi tiết quan trọng», bạn lại khái quát thành «Mình chẳng làm nên trò trống gì». Một lần vấp ngã che khuất mọi điều khác.
- Coi ý kiến của người khác là kim chỉ nam. Bạn khó đưa ra quyết định nếu chưa được người thân hoặc đồng nghiệp tán thành. Bất đồng quan điểm bị xem như bằng chứng cho thấy bạn sai.
- Sợ nói lời từ chối. Bạn nhận thêm việc dù không có thời gian, rồi tức giận với chính mình hoặc cảm thấy kiệt sức.
- So sánh bản thân và gần như luôn thấy mình kém hơn. Bạn nhìn thành quả của người khác nhưng lại đem so với những hoài nghi, sai lầm và kế hoạch còn dang dở của mình.
- Cơ hội mới khiến bạn sợ nhiều hơn là hào hứng. Bạn có thể không ứng tuyển vào một dự án thú vị không phải vì thiếu kỹ năng, mà vì đã tin chắc từ trước rằng mình sẽ thất bại.
Mỗi dấu hiệu trên cũng có thể xuất hiện vì những lý do khác, chẳng hạn như mệt mỏi, môi trường căng thẳng hoặc thiếu kinh nghiệm. Đừng tự chẩn đoán mình chỉ dựa trên danh sách này. Thay vào đó, hãy tự hỏi: Điều này xảy ra thường xuyên đến mức nào, và có cản trở mình sống theo cách mong muốn không?
Vì sao bạn thiếu tự tin?
Trải nghiệm sống ảnh hưởng đến cách bạn nhìn nhận bản thân: những thông điệp từ gia đình, môi trường học đường, các mối quan hệ, văn hóa nơi làm việc và những kết luận bạn rút ra từ sự việc đã trải qua. Nếu sai lầm thường xuyên bị chế giễu, về sau bạn có thể đặc biệt nhạy cảm với lời phê bình. Còn việc liên tục so sánh với thành tựu của người khác có thể khiến bạn quen chỉ chú ý đến những gì mình còn thiếu.
Tuy vậy, trải nghiệm trong quá khứ không quyết định lòng tự trọng của bạn mãi mãi. Hãy thử xem xét từng mắt xích cụ thể: chuyện gì đã xảy ra, bạn nhận thấy suy nghĩ nào và sau đó đã làm gì. Chẳng hạn, quản lý yêu cầu bạn bổ sung thông tin cho báo cáo. Ý nghĩ «Họ không tin mình» khiến bạn lo lắng và dành cả buổi tối rà soát từng dòng. Nhưng yêu cầu đó có thể chỉ đơn giản là vì tài liệu còn thiếu dữ liệu.
Điều quan trọng là phân biệt sự thật và cách diễn giải. Sự thật: bạn được yêu cầu bổ sung báo cáo. Cách diễn giải: mọi người cho rằng bạn kém năng lực. Bạn có thể kiểm chứng điều thứ hai bằng cách hỏi: «Cụ thể tôi cần bổ sung phần nào?» Cách tiếp cận này không xóa bỏ cảm xúc khó chịu, nhưng giúp bạn không xem suy đoán đầu tiên do lo lắng gây ra là sự thật.
Cách nâng cao lòng tự trọng: Những bước thiết thực
Thay đổi hiếm khi đến từ một câu nói truyền cảm hứng duy nhất. Những hành động nhỏ có thể lặp lại trong cuộc sống thường ngày hữu ích hơn nhiều. Hãy chọn một hoặc hai gợi ý và thử áp dụng trong một tuần, sau đó xem điều gì đã thay đổi.
Nhận ra và xem xét lại những lời tự chỉ trích
Hãy ghi lại suy nghĩ xuất hiện sau một chuyện không vui. Sau đó tự hỏi: «Thực tế đã xảy ra chuyện gì?», «Có bằng chứng nào ủng hộ suy nghĩ này, và bằng chứng nào cho thấy điều ngược lại?» và «Tiếp theo mình có thể làm gì?» Mục tiêu không phải là cho rằng mọi lời phê bình đều sai, mà là đưa ra nhận định chính xác hơn.
Ví dụ, sau một buổi thuyết trình không như ý, thay vì nghĩ «Mình thuyết trình thật tệ», bạn có thể nói: «Mình bị vấp ở hai trang trình chiếu; lần sau mình sẽ tập chuyển ý». Cách nói thứ hai vẫn để ngỏ cơ hội rèn luyện kỹ năng, thay vì quy toàn bộ con người bạn về một sự việc duy nhất.
Ghi nhận bằng chứng về những điều bạn làm được, không chỉ những thiếu sót
Cuối ngày, hãy ghi lại một việc cụ thể bạn đã làm tốt hoặc đã nỗ lực thực hiện: chuẩn bị câu hỏi cho cuộc họp, nhờ người khác giúp đỡ hay hoàn thành một email khó viết. Không nhất thiết phải tìm những chiến thắng vang dội. Hãy ghi nhận cả quá trình, nhất là khi kết quả không chỉ phụ thuộc vào bạn.
Khi được khen, hãy thử trả lời đơn giản «cảm ơn» mà không giải thích thêm vì sao mình không xứng đáng được khen. Điều đó không có nghĩa là bạn phải đồng ý với mọi đánh giá. Bạn chỉ đang cho mình thời gian đón nhận lời khen trước khi tự động bác bỏ nó.
Tiến lên bằng những bước nhỏ
Sự tự tin thường lớn dần theo trải nghiệm: bạn thử sức, nhận phản hồi và nhận ra mình có thể xử lý ít nhất một phần công việc. Hãy chia mục tiêu khiến bạn sợ hãi thành những hành động nhỏ. Nếu muốn thuyết trình tự tin hơn, trước tiên bạn có thể đặt câu hỏi trong một cuộc họp, sau đó trình bày ngắn gọn một ý tưởng với nhóm nhỏ, rồi mới lên kế hoạch cho một bài nói dài hơn.
Sau mỗi bước, hãy đánh giá không chỉ kết quả mà cả điều bạn đã học được. Dù giọng còn run, bạn vẫn đã đặt câu hỏi và nhận được câu trả lời. Đó là thông tin hữu ích cho lần thử tiếp theo, chứ không phải lý do để đòi hỏi bản thân phải hoàn hảo ngay lập tức.
Xem xét lại những lần so sánh
Khi thành công của người khác khiến bạn cảm thấy mình kém cỏi, hãy thử xác định xem bạn đang so sánh điều gì. Bạn nhìn thấy một dự án đã hoàn thành nhưng không biết tác giả đã dành bao nhiêu thời gian hay nhận được bao nhiêu sự hỗ trợ. Thay vì hỏi «Sao mình kém hơn?», hãy thử hỏi: «Điều gì ở kết quả này khiến mình thích thú, và mình có thể bắt đầu từ bước nào?»
Nếu một số tài khoản thường xuyên khiến bạn lo lắng hơn, hãy giảm thời gian xem hoặc điều chỉnh danh sách theo dõi. Đây không phải là cấm đoán thành công của người khác, mà là cách giúp môi trường thông tin bớt khiến bạn mệt mỏi.
Đối xử với bản thân như cách bạn đối xử với người thân
Đối xử bao dung với bản thân không có nghĩa là trốn tránh trách nhiệm. Nếu bạn đến muộn, hãy thừa nhận việc đó gây bất tiện cho người khác, xin lỗi và nghĩ cách tránh lặp lại. Bạn không cần dành hàng giờ để tự gọi mình là người vô trách nhiệm. Thành thật và giữ thái độ tôn trọng với bản thân sẽ giúp bạn sửa sai mà không tự hạ thấp mình quá mức.
Ranh giới cá nhân và giao tiếp không cần liên tục tìm kiếm sự tán thành
Biết cách nói rõ nhu cầu của mình giúp củng cố lòng tự trọng: bạn có thêm trải nghiệm cho thấy thời gian và ý kiến của mình cũng quan trọng. Hãy bắt đầu từ những tình huống ít rủi ro. Chẳng hạn, nếu một người quen đề xuất giờ gặp không thuận tiện, bạn không cần lập tức đồng ý. Có thể trả lời: «Hôm đó mình không sắp xếp được. Mình chọn hôm khác nhé».
Với cuộc trò chuyện khó khăn hơn, bạn có thể áp dụng một cách nói ngắn gọn: nêu tình huống, chia sẻ nhu cầu và đề xuất bước tiếp theo. Ví dụ: «Dự án phát sinh thêm việc. Hôm nay mình không thể hoàn thành tất cả với chất lượng tốt. Mình cùng quyết định xem việc nào cần ưu tiên nhé». Đặt ra ranh giới không đảm bảo người khác sẽ vui, nhưng giúp hai bên trao đổi rõ ràng hơn.
Đồng thời, hãy học cách tiếp nhận góp ý dựa trên nội dung. Khi nghe nhận xét «Bài viết còn thiếu ví dụ», bạn có thể hỏi thêm và quyết định cần chỉnh sửa điều gì. Còn câu «Lúc nào bạn cũng làm hỏng mọi thứ» là lời khái quát quá mức: bạn có quyền yêu cầu người kia nói cụ thể hoặc dừng cuộc trò chuyện nếu họ dùng lời lẽ xúc phạm.
Nhận biết cảm xúc của mình và chịu trách nhiệm về hành động là những điều bài trắc nghiệm về mức độ trưởng thành cảm xúc giúp bạn khám phá. Nếu đang trải qua giai đoạn căng thẳng và khó giữ bình tĩnh, bạn cũng có thể làm thêm bài trắc nghiệm về mức độ bình yên nội tâm. Hãy xem kết quả như một gợi ý để suy ngẫm, chứ không phải kết luận cuối cùng về bản thân.
Nếu tình trạng tự chỉ trích, lo âu hoặc buồn bã kéo dài và ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ cũng như sinh hoạt hằng ngày, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia trị liệu tâm lý. Bài trắc nghiệm không thể thay thế buổi tư vấn với chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nâng cao lòng tự trọng nhanh chóng không?
Một bài tập riêng lẻ có thể giúp bạn cảm thấy nhẹ nhõm ngay hôm nay, nhưng những thay đổi bền vững thường cần thời gian và sự lặp lại. Hãy bắt đầu với một thói quen, chẳng hạn diễn đạt chính xác hơn khi nghĩ về sai lầm, rồi thường xuyên để ý đến kết quả.
Lòng tự trọng khác gì với sự tự tin?
Lòng tự trọng liên quan đến cách nhìn nhận chung về bản thân, còn sự tự tin thường thể hiện trong một tình huống hoặc kỹ năng cụ thể. Bạn có thể trân trọng bản thân nhưng vẫn hồi hộp trước lần thuyết trình đầu tiên. Ngược lại, bạn có thể làm tốt công việc nhưng lại phụ thuộc nhiều vào lời khen.
Lòng tự trọng cao lúc nào cũng tốt phải không?
Điều quan trọng không phải là cho mình tốt hơn người khác, mà là nhìn nhận điểm mạnh và hạn chế của bản thân mà không liên tục hạ thấp mình. Lòng tự trọng vững vàng vẫn cho phép bạn tiếp nhận góp ý, chịu trách nhiệm và tôn trọng mọi người xung quanh.
Nên làm gì nếu người thân xem nhẹ thành công của mình?
Nếu cảm thấy an toàn khi trò chuyện, hãy nói cụ thể lời nào khiến bạn tổn thương và bạn mong đợi phản ứng ra sao. Chẳng hạn: «Khi thành quả của mình bị gọi là ăn may, mình thấy buồn. Mình mong những nỗ lực của mình không bị xem nhẹ». Nếu tình hình không thay đổi, hãy cân nhắc nên chia sẻ chuyện gì và với ai để cảm thấy thoải mái, đồng thời tìm sự hỗ trợ từ những người bạn tin tưởng.
Bắt đầu từ đâu?
Hãy chú ý đến những suy nghĩ về bản thân cứ lặp đi lặp lại và chọn một hành động nhỏ: đón nhận lời khen, hỏi rõ về lời phê bình hoặc nói lên ranh giới của mình. Để xác định điểm xuất phát, hãy làm bài trắc nghiệm chính về lòng tự trọng và sự tự tin.
Bạn cũng có thể tiếp tục khám phá bản thân qua những bài trắc nghiệm khác: