Dấu hiệu kiệt sức vì công việc: cần chú ý điều gì
Cảm thấy mệt mỏi hoặc cáu kỉnh sau một dự án căng thẳng là chuyện bình thường. Điều quan trọng hơn là nhìn vào bức tranh tổng thể: những trạng thái này có lặp lại không, có liên quan đến công việc không và có thay đổi sau khi nghỉ ngơi không. Các dấu hiệu kiệt sức có thể ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh trong cuộc sống.
- Cạn kiệt cảm xúc. Ngay từ buổi sáng, bạn đã khó tập trung chuẩn bị cho ngày mới; một cuộc họp thông thường cũng giống như nhiệm vụ cuối cùng mà bạn còn đủ sức làm. Ngay cả những sự kiện thú vị ở nơi làm việc cũng không còn khiến bạn hào hứng như trước.
- Xa cách và hoài nghi. Bạn muốn tránh đồng nghiệp và khách hàng, thấy bực bội trước mọi yêu cầu và dần mất đi cảm giác công việc có ý nghĩa. Điều này không nhất thiết nói lên tính cách của bạn: đôi khi đó là biểu hiện của căng thẳng kéo dài.
- Giảm tự tin vào năng lực của bản thân. Bạn khó tập trung, đưa ra quyết định và hoàn thành những việc vốn quen thuộc. Sai sót hoặc chậm trễ trở thành lý do để tự chỉ trích bản thân gay gắt.
- Thay đổi giấc ngủ và sức khỏe. Bạn có thể bị mất ngủ, đau đầu hoặc thường xuyên cảm thấy căng thẳng. Những triệu chứng này có thể do nhiều nguyên nhân, vì vậy đừng vội cho rằng chúng chắc chắn là do kiệt sức.
Chẳng hạn, trước đây bạn thường trả lời tin nhắn của nhóm một cách bình thản, nhưng giờ lại trì hoãn cả một câu trả lời ngắn rồi bận tâm về chuyện đó suốt buổi tối. Một ngày như vậy chưa nói lên điều gì. Nhưng nếu tình trạng này lặp lại suốt nhiều tuần và ảnh hưởng đến công việc hoặc cuộc sống bên ngoài, đó là lúc bạn nên dừng lại và tìm hiểu điều gì đang xảy ra.
Nếu bạn cảm thấy mệt mỏi không chỉ trong công việc, hãy thử đánh giá tình trạng của mình qua bài trắc nghiệm «Bạn có đang cạn kiệt cảm xúc không?». Bài trắc nghiệm sẽ giúp bạn chú ý hơn đến cách mình ứng phó với những áp lực thường ngày.
Các giai đoạn kiệt sức: tình trạng có thể thay đổi ra sao
Không có một trình tự giai đoạn thống nhất mà ai cũng nhất định phải trải qua. Phần mô tả dưới đây là một khung tham khảo hữu ích để bạn tự quan sát, chứ không phải cách chẩn đoán hay xác định chính xác thời gian hồi phục.
- Căng thẳng tích tụ. Bạn thường xuyên làm thêm giờ, nhận thêm việc và bỏ qua giờ nghỉ. Sự mệt mỏi đã rõ rệt, nhưng bạn nghĩ mình chỉ cần hoàn thành dự án hiện tại là ổn.
- Ngày càng khó hồi phục. Sau một buổi tối hoặc cuối tuần, bạn chỉ có thêm năng lượng trong chốc lát, rồi lại thấy cáu kỉnh và quá tải. Khả năng tập trung giảm sút, còn những việc quen thuộc đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn.
- Bắt đầu xa cách với công việc. Bạn muốn tránh các cuộc họp, khó đồng cảm hơn với những người mình làm việc cùng hoặc không còn thấy ý nghĩa trong các nhiệm vụ. Công việc có thể giống như một dòng yêu cầu không ngừng nghỉ.
- Tình trạng kiệt quệ ảnh hưởng đến cuộc sống thường ngày. Bạn khó hoàn thành trách nhiệm, nghỉ ngơi hoặc duy trì nhịp sinh hoạt quen thuộc. Ở giai đoạn này, điều đặc biệt quan trọng là đừng cố gắng vượt qua tất cả chỉ bằng ý chí, mà hãy tìm kiếm sự hỗ trợ.
Các biểu hiện này có thể xuất hiện cùng lúc và theo thứ tự khác nhau. Bạn không cần chờ đến một giai đoạn cuối nào đó mới tìm kiếm sự giúp đỡ: nhận ra tình trạng quá tải càng sớm, bạn càng có thể sớm thay đổi tình hình.
Vì sao kiệt sức cảm xúc xảy ra
Kiệt sức không chỉ liên quan đến số giờ làm việc. Điều quan trọng còn là bạn có thể chủ động trong công việc đến đâu, yêu cầu có rõ ràng không, bạn có nhận được hỗ trợ đầy đủ không và nỗ lực bỏ ra có tương xứng với nguồn lực hiện có không. Chẳng hạn, tám tiếng liên tục nhận tin nhắn khẩn cấp và những chỉ dẫn mâu thuẫn có thể khiến bạn mệt mỏi hơn một ngày bận rộn nhưng có thể dự đoán trước.
Hãy xem xét những nguồn gây áp lực:
- khối lượng công việc vượt quá khả năng hoàn thành trong giờ làm, còn các ưu tiên thì liên tục thay đổi;
- bạn được kỳ vọng luôn sẵn sàng vào buổi tối, nhưng không có thỏa thuận rõ ràng về việc liên lạc ngoài giờ;
- trách nhiệm cao nhưng bạn ít có quyền tác động đến các quyết định;
- phản hồi chỉ tập trung vào những lời chỉ trích, hoặc kỳ vọng của cấp trên không rõ ràng;
- bạn thường xuyên phải đối mặt với xung đột, sự thiếu tôn trọng hoặc những tình huống gây tổn thương tinh thần.
Hoàn cảnh cá nhân cũng ảnh hưởng đến năng lượng của bạn: chẳng hạn, chăm sóc người thân có thể khiến bạn ít thời gian nghỉ ngơi hơn. Nhưng điều đó không có nghĩa quá tải trong công việc chỉ là vấn đề cá nhân. Nếu trong nhóm, mọi người thường phớt lờ ranh giới hoặc hạ thấp nhân viên, bạn có thể tìm hiểu riêng xem môi trường làm việc của mình có lành mạnh không.
Trong vài ngày, hãy thử ghi lại không chỉ khối lượng công việc mà cả những tình huống khiến mức độ căng thẳng tăng vọt. Có thể vấn đề không nằm ở tất cả các cuộc họp, mà là một cuộc họp định kỳ không có chương trình nghị sự hay quyết định cụ thể. Những thông tin rõ ràng như vậy sẽ giúp bạn trao đổi về các thay đổi mà không phải khái quát rằng «tôi không thể xoay xở được nữa».
Cách hồi phục sau khi kiệt sức
Quá trình hồi phục thường cần kết hợp nghỉ ngơi với việc thay đổi những nguồn gây áp lực. Cuối tuần có thể giúp bạn tạm nghỉ, nhưng nếu đến thứ Hai, những nhiệm vụ khẩn cấp và kỳ vọng phải luôn sẵn sàng vẫn y nguyên, chỉ nghỉ ngơi thôi có thể là chưa đủ.
1. Đánh giá khối lượng công việc và chọn bước đầu tiên
Hãy liệt kê các trách nhiệm hiện tại và chia thành ba nhóm: việc bắt buộc, việc có thể dời lại, và việc có thể từ chối hoặc giao cho người khác. Bạn không cần lập tức thay đổi toàn bộ cuộc sống. Hãy bắt đầu bằng một việc khả thi trong tuần này: chẳng hạn, hủy một cuộc họp không cần thiết hoặc dành thời gian làm một nhiệm vụ mà không bị thông báo làm gián đoạn.
Nếu ngay cả việc lập danh sách cũng khiến bạn khó khăn, hãy nhờ đồng nghiệp hoặc người thân giúp sắp xếp công việc. Mục tiêu không phải là tìm ra một hệ thống năng suất hoàn hảo, mà là giảm áp lực và nhìn thấy những lựa chọn mình có.
2. Trao đổi cụ thể về điều kiện làm việc
Hãy chuẩn bị thông tin thực tế: nhiệm vụ nào chiếm nhiều thời gian, gần đây có việc gì được giao thêm, thời hạn nào bị chồng chéo. Sau đó, đưa ra các phương án để lựa chọn. Chẳng hạn: «Tuần này tôi có thể hoàn thành báo cáo hoặc chuẩn bị bài thuyết trình. Việc nào quan trọng hơn, việc nào có thể dời lại?» Cách trao đổi này giúp chuyển vấn đề từ chỗ tự trách mình sang việc phân chia công việc.
Nếu trao đổi thẳng thắn với cấp trên không an toàn hoặc không mang lại kết quả, hãy cân nhắc các kênh khác có thể sử dụng: bộ phận nhân sự, cấp quản lý cao hơn hoặc đại diện nhân viên. Hãy lưu lại bằng văn bản những thỏa thuận quan trọng. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể nhanh chóng đổi việc hoặc giảm giờ làm; kế hoạch thay đổi cần tính đến hoàn cảnh tài chính và gia đình của bạn.
3. Dành chỗ cho việc nghỉ ngơi trong lịch trình
Hãy bắt đầu từ những điều cơ bản mà bạn có thể sắp xếp dễ dàng hơn: ăn uống đều đặn, ngủ đủ giấc, nghỉ ngắn mà không đọc tin nhắn công việc. Nghỉ ngơi không cần phải bổ ích hay thật ấn tượng. Có người thích đi dạo thư thả, có người muốn yên tĩnh ở nhà hoặc trò chuyện với người thân.
Nếu có thể, hãy xác định thời điểm kết thúc ngày làm việc: chẳng hạn, đóng các nhóm trò chuyện công việc sau giờ đã thống nhất. Nếu bắt buộc phải trực, hãy làm rõ chính xác khi nào bạn cần sẵn sàng và ai sẽ thay bạn vào những lúc còn lại. Ranh giới thường có hiệu quả hơn khi đã được thỏa thuận, thay vì bạn âm thầm cố chịu đựng những kỳ vọng của người khác.
4. Đừng đối mặt với vấn đề một mình
Hãy kể với người bạn tin tưởng điều gì đang xảy ra và bạn cần được giúp đỡ ra sao: lắng nghe, cùng nghĩ cách trao đổi ở nơi làm việc hoặc chia sẻ một phần việc nhà. Nói «Thứ Tư này, mình cần bạn giúp chuẩn bị bữa tối» thường dễ hiểu hơn là chỉ nói «Mình cần được hỗ trợ».
Nếu tình trạng không cải thiện, ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc hoặc việc chăm sóc bản thân, hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Họ có thể giúp bạn tìm hiểu nguyên nhân của các triệu chứng và lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp. Nếu bạn nghĩ đến việc làm hại bản thân hoặc không chắc mình có an toàn hay không, hãy liên hệ ngay với dịch vụ khẩn cấp tại địa phương hoặc tìm kiếm trợ giúp khẩn cấp, đồng thời báo cho người bạn tin tưởng biết.
Trong quá trình hồi phục, hãy để ý những thay đổi nhỏ: bạn có dễ ngủ hơn không, có nghỉ giải lao được không, cảm giác căng thẳng trước ngày làm việc có giảm đi không. Tình trạng thụt lùi có thể xảy ra; điều đó không có nghĩa mọi nỗ lực đều uổng phí. Nếu không thấy cải thiện, bạn nên xem xét lại khối lượng công việc và tìm kiếm thêm hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức khác gì với mệt mỏi thông thường?
Mệt mỏi thông thường thường giảm đi sau khi nghỉ ngơi đầy đủ. Còn kiệt sức gắn với căng thẳng kéo dài trong công việc và có thể đi kèm cảm giác xa cách với công việc, cũng như nghĩ rằng năng lực của mình đã giảm sút. Đây là những dấu hiệu để bạn tự quan sát, không phải cách tự chẩn đoán chính xác.
Kiệt sức có phải là bệnh không?
Trong Phân loại bệnh tật quốc tế của WHO, kiệt sức được mô tả là một hiện tượng nghề nghiệp, chứ không phải một bệnh riêng biệt. Tuy vậy, các triệu chứng tương tự cũng có thể xuất hiện trong trầm cảm, rối loạn lo âu và những tình trạng khác. Vì vậy, nếu gặp khó khăn nghiêm trọng hoặc kéo dài, bạn nên tìm đến chuyên gia.
Nghỉ phép có giúp ích không?
Nghỉ phép có thể giúp bạn tạm nghỉ cần thiết và nhìn nhận tình hình từ một góc độ khác. Nhưng hiệu quả có thể không kéo dài nếu khi trở lại, bạn vẫn phải đối mặt với tình trạng quá tải, xung đột hoặc không được chủ động trong công việc. Nếu có thể, hãy nghĩ trước xem điều gì sẽ thay đổi trong công việc sau kỳ nghỉ.
Kiệt sức có nghĩa là cần nghỉ việc không?
Không nhất thiết. Đôi khi, việc xem xét lại trách nhiệm, tìm kiếm hỗ trợ và thiết lập ranh giới rõ ràng có thể giúp ích. Nếu điều kiện làm việc vẫn có hại và không thể thay đổi, tìm một vị trí hoặc công việc khác có thể là một lựa chọn. Tốt nhất, hãy cân nhắc quyết định dựa trên tình trạng của mình, nguồn lực hiện có và mức độ an toàn.
Bắt đầu từ đâu
Kiệt sức là tín hiệu cho thấy bạn cần chú ý đến tình trạng của mình và điều kiện làm việc, chứ không phải lý do để tự trách bản thân. Hãy bắt đầu bằng bài trắc nghiệm «Bạn có đang kiệt sức vì công việc không?» để nhận biết những dấu hiệu có thể có và xác định bước tiếp theo. Bài trắc nghiệm không thay thế việc tư vấn với chuyên gia.
Để tìm hiểu thêm về sức khỏe tinh thần và môi trường làm việc, hãy chọn một trong những bài trắc nghiệm khác: