Yaşam değerleri nedir, neden bilmek gerekir?
İnsanın yaşam değerleri, iç pusulası gibidir: Özellikle hazır bir yanıt olmadığında seçenekleri değerlendirmenize yardımcı olur. Bağımsızlık sizin için önemliyse, sıkı denetim altındaki daha prestijli bir pozisyon yerine esnek çalışma saatleri olan bir işi tercih edebilirsiniz. Şu sıralar istikrara özellikle önem veren biri aynı durumda farklı bir seçim yapabilir. Koşullara ve önceliklere uygunsa her iki karar da anlamlıdır.
Bir değeri hedeften ayırmak gerekir. Hedefe ulaşabilirsiniz; örneğin tatil için para biriktirmek gibi. Değer ise yön gösterir: kendinize özen göstermek, yeni deneyimler edinmek veya sevdiklerinizle vakit geçirmek. Aynı tatil farklı değerlere hizmet edebilir; tek bir değer de pek çok hedefte kendini gösterebilir.
Önceliklerinizi bilmek yalnızca büyük değişikliklerden önce işe yaramaz. Küçük ama tekrarlayan çelişkileri fark etmenizi de sağlar: Örneğin dinlenmenin önemli olduğunu düşünürken her ek işi kabul ediyor olabilirsiniz. Bu, kendinizi suçlamanız için bir neden değil. Gelirinizi kaybetme korkusu sizi engelliyor ya da henüz hayır deme beceriniz gelişmemiş olabilir. Değerler, gerçek kısıtlamaları ortadan kaldırmaz; sadece üzerinde düşünmeniz gereken konuyu görmenize yardım eder.
Kişisel değerler: Kendinizi tanımak için bir liste
Aşağıdaki liste bir sıralama ya da eksiksiz bir döküm değildir. Sözcükleri ipuçları olarak değerlendirin: Size dokunanları işaretleyin, kendi ifadelerinizi de ekleyin. Aynı sözcük iki kişi için farklı anlamlara gelebilir; bu yüzden daha sonra ne ifade ettiğini netleştirmek iyi olur.
- Özgürlük ve bağımsızlık. Zamanınızı nasıl kullanacağınızı ve kararlarınızı kendiniz seçebilmek.
- İstikrar ve güvenlik. Öngörülebilirlik, maddi birikim, yaşam ve çalışma koşullarının net olması.
- Yakınlık ve aile. Sıcak ilişkiler, karşılıklı destek ve değer verdiğiniz insanlarla vakit geçirmek.
- Arkadaşlık ve aidiyet. Kendiniz olabildiğiniz insanlarla bağ kurmak.
- İyilik ve şefkat. Başkalarının ihtiyaçlarını gözetmek ve imkânlarınız ölçüsünde yardım etmeye hazır olmak.
- Dürüstlük ve adalet. Açık sözlülük, anlaşmalara saygı ve insanlara eşit davranmak.
- Sorumluluk. Kararlarınızın, taahhütlerinizin ve sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmek.
- Gelişim ve merak. Yeni beceriler edinmek, bilgi arayışında olmak ve dünyaya ilgi duymak.
- Yaratıcılık ve kendini ifade etme. Fikir üretmek, bir şeyler yaratmak ve alışılmış işleri kendinize özgü biçimde yapabilmek.
- Başarı ve takdir. Önemli sonuçlar elde etmek, mesleki gelişim göstermek ve katkınızla ilgili geri bildirim almak.
- Sağlık ve öz bakım. Kendinizi nasıl hissettiğinize, dinlenmeye ve bedeninizin ihtiyaçlarına dikkat etmek.
- Gelenekler ve maneviyat. Hayata anlam katan inançlarla, ritüellerle veya yaşam biçimiyle bağ kurmak.
- Keyif ve macera. Günlük yaşamdan, yeni deneyimlerden ve bilinmeyeni keşfetmekten mutluluk duymak.
- Topluma ve doğaya katkı. İnsanlar, topluluk veya çevre için yararlı bir şeyler yapmak istemek.
Birbirine benzeyen sözcüklere dikkat edin. Örneğin istikrar sizin için düzenli gelir anlamına gelirken güvenlik, sevdiklerinize güvenebilmek demek olabilir. Bu ayrımı netleştirmek, kulağa en hoş gelen sözcüğü seçmeye çalışmaktan daha faydalıdır.
Kişisel değerler nasıl belirlenir? Adım adım egzersiz
Bu egzersiz için bir kâğıda ya da telefonunuzdaki notlara ve acele etmeden geçireceğiniz biraz zamana ihtiyacınız var. Bir soruyu yanıtlamak zor gelirse atlayıp daha sonra geri dönebilirsiniz. Amaç, kendinizi tanıma sınavını geçmek değil, gözlemlerinizi bir araya getirmek.
- Kendinizi iyi hissettiğiniz anları hatırlayın. «Bu benim için önemliydi» diye düşündüğünüz iki ya da üç durumu yazın. Tam olarak ne olmuştu? Örneğin, ailece hazırladığınız bir kutlamadan keyif almanız; yakınlığa, yaratıcılığa veya iş birliğine değer verdiğinizi gösterebilir. Olayın kendisinden yola çıkarak yanıtı tahmin etmeyin; sizin için değerli olanın ne olduğunu sorgulayın.
- Sizi rahatsız eden ve pişmanlık duyduğunuz anlara bakın. Kendinizi özellikle huzursuz hissettiğiniz bir durumu hatırlayın. Belki karar sizin katılımınız olmadan alınmıştır ve bağımsızlık sizin için önemlidir. Ya da net bir anlaşmaya rağmen biri sizi yarı yolda bırakmıştır; siz de güvenilirliğe değer veriyorsunuzdur. Ancak güçlü bir duygu her zaman bir değere işaret etmez: Nedeni yorgunluk, stres veya içinde bulunduğunuz koşullar olabilir.
- Tekrarlayan seçimlerinizi fark edin. Genellikle neye zaman, para ve ilgi ayırıyorsunuz? Komşularınıza veya iş arkadaşlarınıza düzenli olarak yardım ediyorsanız bu, şefkat değerini yansıtabilir. Ancak mecburiyetten yaptığınız seçimleri de hesaba katın: Geç saatlere kadar çalışmanız, kariyerin her şeyden önemli olduğu anlamına gelmeyebilir. Belki de şu an ailenizin geçimini sağlamanın bir yoludur.
- On sözcük seçin. Yukarıdaki listeden yararlanın, kendi ifadelerinizi de ekleyin. Şu anda ona fazla zaman ayıramadığınız için bir değeri listeden çıkarmayın. İstediğinizle alışkanlık hâlindeki davranışınız arasındaki fark, neleri gözden geçirmeniz gerektiğine dair yararlı bir ipucudur.
- Listeyi beş önceliğe indirin. Sözcükleri ikili olarak karşılaştırın: «Önümüzdeki yıl bunlardan birine daha fazla zaman ayırmam gerekse hangisini seçerdim?» Her durum için geçerli tek bir doğru yanıt yok. Seçmek çok zorsa ikisini de bırakıp daha sonra yeniden değerlendirin.
- Her değeri kendi sözlerinizle açıklayın. «Benim için özen göstermek… demektir» cümlesini tamamlayın. Örneğin: «Sevdiklerime nasıl bir yardıma ihtiyaçları olduğunu sormak ve kendi gücümün sınırlarını unutmamak.» Somut bir tanım, kendi önceliğinizi başkalarının beklentilerinden ayırmanıza yardımcı olur.
- Küçük bir adım belirleyin. Yakınlık için bir arkadaşınızla sakin bir sohbet, gelişim için öğrenmeye zaman ayırmak, dinlenmek için de iş mesajlarına bakmadığınız bir akşam seçebilirsiniz. Bu hafta, içinde bulunduğunuz koşullarda gerçekten yapabileceğiniz bir şey olsun.
Egzersizden sonra notlarınızı yeniden okuyup kendinize şunu sorun: «Bunu gerçekten önemsediğim için mi seçiyorum, yoksa öyle olması beklendiği için mi?» Yanıt bazen ikisi birden olabilir. Örneğin mesleki gelişimden hoşlanıyor ama ailenizin baskısını da hissediyor olabilirsiniz. Bu nedenleri hemen kusursuz biçimde birbirinden ayırmanız gerekmez; önce onları fark etmeye başlayın.
Listeniz sizi şaşırttıysa hayatınızın tamamını değiştirmek için acele etmeyin. Birkaç hafta boyunca kendinizi gözlemleyin: Hangi davranışlar size anlam duygusu veriyor, hangilerini yalnızca alışkanlıktan yapıyorsunuz? Günün sonunda bir örnek not edebilirsiniz. İlk ipucu olarak temel değerler testini de deneyebilirsiniz: Sonucu kendiniz hakkında kesin bir yargı değil, üzerinde düşüneceğiniz bir başlangıç noktası olarak görün.
Karar verirken değerlerinizden nasıl yararlanabilirsiniz?
Değerler genellikle tek doğru yanıtı veren bir düğme gibi çalışmaz. Daha çok, doğru soruları sormanıza yardımcı olurlar. Diyelim ki size yeni bir iş teklif edildi: Maaşı daha yüksek ama yol daha uzun ve akşamlarınız dolu olacak. «Hangisi daha iyi?» diye genel bir soru sormak yerine «Bu pozisyon bana ne kadar maddi güvence sağlayacak? Aileme ve dinlenmeye ayırdığım zaman nasıl etkilenecek? Hibrit çalışma düzeni için anlaşabilir miyim?» diye sorabilirsiniz.
Arada kalan seçenekler de dâhil olmak üzere iki ya da üç alternatif yazmak faydalı olur. Ardından her seçeneğin hangi değerlerinizi desteklediğini ve nelerden vazgeçmenizi gerektireceğini not edin. Kararın yalnızca cazip olup olmadığını değil, uygulanabilirliğini de değerlendirin: Maddi yükümlülükleriniz, sağlığınız, ayırabileceğiniz zaman ve başkalarının ihtiyaçları da önemlidir.
Değerler birbiriyle çatışabilir. Özgürlük katı bir çalışma düzeninden vazgeçmeye yöneltirken güvenlik alıştığınız geliri korumanızı isteyebilir. «Gerçek benliğinizi seçmeniz» gerektiğini düşünmek yerine uzlaşma yolları arayın: İşvereninizle haftada bir gün izinli olmak için konuşabilir, birikim yapabilir ya da hemen istifa etmeden iş ilanlarını inceleyebilirsiniz. Öncelikler farklı koşullarda değişebilir.
Günlük kararlar için şu üç soruyu sormanız yeterli: Burada benim için ne önemli, bunu destekleyecek hangi adımı atabilirim ve bunun bedeli ne olur? Dürüstlük sizin için önemliyse bu, koşulları gözetmeden her şeyi söylemeniz gerektiği anlamına gelmez: Sakin bir konuşmaya önceden hazırlanıp uygun bir zaman seçebilirsiniz. Başkalarına özen göstermek de şu anda gücünüzü aşan bir yardıma evet demenizi gerektirmez.
Bazen değerleriniz nettir ama değişime hangi alandan başlayacağınızı bilemezsiniz. Böyle bir durumda hayatınızda şu anda neleri değiştirmeniz gerektiğine dair testi deneyebilirsiniz. Yönünüzü çoktan belirlediyseniz ama bunu günlük yaşamınıza yerleştirmek istiyorsanız hayatınızı iyileştirebilecek bir alışkanlıkla ilgili testi çözebilirsiniz. Sonuçları bağlayıcı bir plan değil, uygulamada deneyebileceğiniz fikirler olarak değerlendirin.
Sık sorulan sorular
Bir insanın kaç tane değeri olmalı?
Belirlenmiş bir sayı yok. Egzersiz için yaklaşık beş temel öncelik seçmek işinizi kolaylaştırır. Bu, diğer değerlerin artık önemli olmadığı anlamına gelmez.
Kişisel değerler değişebilir mi?
Evet. Deneyimleriniz, ilişkileriniz ve yaşam koşullarınız; nelere daha fazla önem verdiğinizi ve sizin için önemli sözcükleri nasıl yorumladığınızı etkileyebilir. Listenizi zaman zaman gözden geçirip güncellemeniz faydalı olur.
Ne istediğimi anlamıyorsam ne yapmalıyım?
Büyük kararlarla değil, gözlem yaparak başlayın: Neler kendinizi işin içinde hissetmenizi sağlıyor, neler düzenli olarak rahatsızlık veriyor? Küçük bir adım deneyin ve sonucuna bakın. Yaşadığınız sıkıntılar günlük hayatınızı etkiliyorsa testler bir uzmandan danışmanlık almanın yerini tutmaz.
Değerlerimi sevdiklerimle paylaşmalı mıyım?
Bu zorunlu değil ama konuşmak birbirinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir. Somut ihtiyaçlarınızdan söz edin: Örneğin «Özgürlüğüme değer vermiyorsun» demek yerine, ortak planları önceden konuşmanın sizin için neden önemli olduğunu anlatın.
Nereden başlamalı?
Kişisel değerler kusursuz bir hayat gerektirmez: Hangi yöne gitmek istediğinizi fark etmenize ve atabileceğiniz bir sonraki adımı seçmenize yardımcı olur. Düşünmeye başlamak için temel değerler testini çözün, ardından sonucu kendi gözlemlerinizle karşılaştırın.
Testomania'daki diğer testler de kendinizi tanımaya devam etmenize yardımcı olabilir.