Nguồn gốc của hai hệ thống
Cả hai hệ thống đều bắt nguồn từ những ý tưởng của Jung về các kiểu tâm lý, trong đó có sự khác biệt giữa hướng ngoại và hướng nội, cũng như cách chúng ta tiếp nhận và đánh giá những gì diễn ra xung quanh. Tuy nhiên, sau đó hai hệ thống phát triển theo những hướng riêng, chứ không phải là hai tên gọi cho cùng một bài trắc nghiệm.
MBTI, viết tắt của Myers-Briggs Type Indicator, do Katharine Briggs và Isabel Myers xây dựng. Theo cách giải thích phổ biến, kết quả được hình thành từ bốn xu hướng: E hoặc I, S hoặc N, T hoặc F, J hoặc P. Từ đó tạo thành mã gồm bốn chữ cái, chẳng hạn ENFP hoặc INTJ. MBTI được dùng như một ngôn ngữ để trao đổi về sở thích trong công việc, giao tiếp và quá trình ra quyết định.
Socionics do Aushra Augustinavichiute phát triển. Hệ thống này cũng chia tính cách thành 16 kiểu, nhưng xem xét chúng qua mô hình xử lý thông tin và tương tác giữa mọi người. Mỗi kiểu có một số cách gọi: mã bốn chữ cái, dạng viết tắt như ИЛИ và biệt danh phổ biến, chẳng hạn “Balzac”. Những biệt danh này chỉ là nhãn gọi cho kiểu tính cách, không phải nhận định về tính cách của nhân vật lịch sử.
Hãy hình dung hai đồng nghiệp đang chuẩn bị một bài thuyết trình. Một người muốn làm rõ mục tiêu trước rồi lập kế hoạch; người kia đưa ra nhiều phương án và điều chỉnh cấu trúc trong lúc làm. Cả hai hệ thống đều có thể gợi mở những câu hỏi về thói quen này, nhưng sẽ lý giải chúng theo các mô hình khác nhau. Chỉ riêng hành vi chưa đủ để xác định chính xác kiểu tính cách: nhiệm vụ, kinh nghiệm và hoàn cảnh đều có ảnh hưởng.
Cũng cần nhớ rằng các hệ thống này có những giới hạn. MBTI và socionics phổ biến như công cụ khám phá bản thân, nhưng không đưa ra mô tả khoa học toàn diện về tính cách; đặc biệt, nên thận trọng với những dự đoán về mức độ hòa hợp trong socionics. Bài trắc nghiệm không thay thế việc tham vấn chuyên gia.
Các chữ cái có nghĩa gì và vì sao dễ gây nhầm lẫn?
Trong MBTI, bốn cặp chữ cái mô tả các xu hướng. Đây không phải là thước đo năng lực hay những ranh giới cứng nhắc: người hướng nội vẫn có thể thích tiệc tùng, còn người thích lập kế hoạch vẫn có thể thay đổi dự định.
- E và I — hướng ngoại và hướng nội. Trong hệ thống này, sự khác biệt liên quan đến hướng chú ý và cách tương tác với thế giới bên ngoài mà một người ưa thích. Điều đó không đồng nghĩa với hướng ngoại là hòa đồng hay hướng nội là nhút nhát.
- S và N — giác quan và trực giác. Xu hướng đầu thường gắn với việc chú ý đến dữ kiện cụ thể và kinh nghiệm; xu hướng sau thường hướng đến các mối liên hệ, khả năng và quy luật chung. Ai cũng có thể sử dụng cả hai cách này.
- T và F — tư duy và cảm xúc. Khi đánh giá một tình huống, trọng tâm có thể là các tiêu chí logic hoặc các giá trị và ảnh hưởng của quyết định lên mọi người. F không có nghĩa là dễ xúc động, còn T không có nghĩa là thiếu đồng cảm.
- J và P — nguyên tắc và linh hoạt. Trong những mô tả giản lược, J thường gắn với sở thích rõ ràng, thích hoàn tất công việc; P thường gắn với sự cởi mở trước nhiều lựa chọn. Đây không phải cách chia mọi người thành ngăn nắp và bừa bộn.
Trong socionics cũng có các khái niệm hướng ngoại và hướng nội, giác quan và trực giác, logic và đạo đức, duy lý và phi duy lý. Tên gọi nghe giống nhau, nhưng định nghĩa và vai trò của những đặc điểm này trong mô hình không hoàn toàn trùng khớp với MBTI. Chẳng hạn, “đạo đức” trong socionics không phải thước đo phẩm hạnh, còn “phi duy lý” không có nghĩa là không biết suy luận.
Đặc biệt, hãy thận trọng khi đọc chữ cái cuối cùng. Trong cách viết socionics phổ biến, j và p viết thường biểu thị kiểu duy lý và phi duy lý. Chữ J và P viết hoa trong MBTI tuân theo một logic khác, nhất là với người hướng nội. Ngoài ra, các trang web có thể sử dụng những cách ghi khác nhau. Để xem mã của mình trong bối cảnh bốn cặp tiêu chí, bạn có thể làm bài trắc nghiệm MBTI trực tuyến, sau đó so sánh phần mô tả với kết quả socionics.
Đối chiếu socionics và MBTI: có thể chuyển đổi kiểu không?
Các bảng đối chiếu hữu ích khi mới tìm hiểu, nhưng không có cách chuyển đổi đáng tin cậy và thống nhất giữa hai hệ thống. Những bảng này thường ghép các kiểu dựa trên điểm tương đồng trong phần mô tả hoặc thứ tự chức năng được giả định. Tuy nhiên, các tác giả có thể diễn giải chức năng theo những cách khác nhau và dùng ký hiệu khác nhau. Kết quả cũng phụ thuộc vào việc kiểu ban đầu được xác định chính xác đến đâu.
Một sơ đồ phổ biến có tính đến sự khác biệt trong cách ghi đặc điểm cuối: với kiểu hướng ngoại, chữ cái thường được giữ nguyên; còn với kiểu hướng nội, J và P đổi chỗ khi chuyển sang cách ghi socionics. Chẳng hạn, theo sơ đồ này, MBTI ENTP có thể được ghép với socionics ENTp, còn MBTI INTP với INTj. Đây chỉ là gợi ý để đọc bảng đối chiếu, chứ không phải quy tắc tự động xác định kiểu socionics của bạn.
INTJ trong socionics: vì sao thường được nhắc đến cùng Balzac?
Nếu tìm “INTJ trong socionics”, bạn thường sẽ thấy kiểu ИЛИ, hay người hướng nội trực giác-logic, còn được gọi là “Balzac”. Kiểu này thường được viết tắt là INTp. Cách ghép này dựa trên giả định rằng các chức năng trội có nét tương đồng: trực giác hướng nội và logic hướng ngoại. Tuy nhiên, tên chức năng giống nhau không có nghĩa là chúng được định nghĩa hoàn toàn giống nhau trong hai hệ thống.
Điểm dễ gây nhầm lẫn là ký hiệu socionics INTj thường chỉ một kiểu khác — ЛИИ, hay người hướng nội logic-trực giác, được gọi là “Robespierre”. Nếu chỉ chép lại bốn chữ cái INTJ của MBTI mà không để ý chữ hoa, chữ thường và hệ thống ký hiệu, bạn có thể ghép nhầm kiểu so với ý nghĩa của bảng đối chiếu.
Hãy hình dung kết quả MBTI của bạn là INTJ, còn trong phần mô tả ИЛИ, bạn nhận ra thói quen dự đoán trước những diễn biến có thể xảy ra. Đây là lý do để tìm hiểu thêm về kiểu này, chứ không phải bằng chứng xác thực: người có kết quả khác cũng có thể có thói quen tương tự. Hãy so sánh các phần mô tả đầy đủ, chú ý đến cách định nghĩa chức năng và kiểm tra xem trang web ghi ký hiệu các kiểu như thế nào. Nếu bài trắc nghiệm socionics cho ra ЛИИ hoặc một kiểu khác, bạn không cần vội cho rằng một trong hai kết quả sai: các công cụ đặt câu hỏi khác nhau và sử dụng những mô hình khác nhau.
Sử dụng kết quả mà không tự đóng khung
Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi cụ thể về bản thân, thay vì đi tìm mã tính cách hoàn hảo. Chẳng hạn: “Điều gì giúp mình đưa ra quyết định khi chưa có đủ thông tin?” hoặc “Mình thích trao đổi bất đồng theo cách nào?” Khi đó, phần mô tả kiểu tính cách sẽ là chất liệu để suy ngẫm, chứ không phải câu trả lời có sẵn.
- Trả lời dựa trên hành vi thường ngày. Hãy nhớ lại nhiều tình huống khác nhau, thay vì chỉ nghĩ đến tuần làm việc vừa qua hoặc hình ảnh mà bạn muốn có về bản thân. Nếu câu hỏi phụ thuộc vào hoàn cảnh, hãy chọn phương án thường xảy ra nhất.
- Đừng chỉ đọc mã kết quả. Hãy xem kết quả mô tả những xu hướng nào và nhận ra những cách diễn đạt nào không phù hợp với mình. Những điểm chưa khớp cũng hữu ích: chúng cho thấy giới hạn của mô hình hoặc đặc điểm trong cách bạn trả lời.
- Kiểm chứng kết luận trong thực tế. Giả sử phần mô tả cho rằng bạn thích sự ngăn nắp. Hãy thử lên kế hoạch trước cho một buổi họp rồi so sánh với cách làm tự do hơn. Cách nào thực sự phù hợp mới quan trọng, không phải nhãn gọi.
- Đừng tự đoán kiểu của người khác. Một người im lặng trong cuộc họp có thể đang mệt, chưa quen với chủ đề hoặc không hợp với cách thảo luận, chứ không nhất thiết là người hướng nội. Tốt hơn hết là hỏi trực tiếp về sở thích của họ.
Những mô tả về quan hệ giữa các kiểu trong socionics có thể gợi ý chủ đề để trò chuyện, nhưng không dự đoán được tình bạn hay sự hợp tác có thành công hay không. Thỏa thuận rõ ràng, tôn trọng ranh giới và sẵn sàng trao đổi về khó khăn cũng rất quan trọng. Chỉ dựa vào kiểu tính cách để chọn người yêu hoặc từ chối ứng viên xin việc là kết luận quá vội vàng từ một bài trắc nghiệm.
Nếu muốn tìm hiểu lại nền tảng chung của cả hai hệ thống, hãy thử bài trắc nghiệm về lý thuyết của Jung. Còn để vui vẻ khám phá những thói quen thường ngày, bạn có thể làm bài trắc nghiệm MBTI vui về đội “hỗn loạn”: hãy xem kết quả như một trò giải trí.
Câu hỏi thường gặp
Socionics và MBTI có phải là một không?
Không. Hai hệ thống cùng bắt nguồn từ lý thuyết của Jung và đều có 16 kiểu, nhưng định nghĩa các đặc điểm, chức năng và ký hiệu theo những cách khác nhau. Kết quả có thể tương tự nhưng không thể thay thế cho nhau.
INTJ tương ứng với kiểu socionics nào?
Trong các bảng đối chiếu phổ biến, MBTI INTJ thường được ghép với ИЛИ, hay “Balzac”, có thể được ký hiệu là INTp trong socionics. Đây chỉ là sự tương ứng gần đúng, không đảm bảo trùng với kết quả của một bài trắc nghiệm socionics riêng biệt.
Vì sao các bài trắc nghiệm cho kết quả khác nhau?
Các bài trắc nghiệm có thể sử dụng mô hình, cách diễn đạt và phương pháp tính điểm khác nhau. Hoàn cảnh cũng ảnh hưởng đến câu trả lời: chẳng hạn, ở bài này bạn nghĩ về công việc, còn ở bài kia lại nghĩ đến thời gian nghỉ ngơi. Hãy so sánh phần mô tả và để ý những câu hỏi cụ thể.
Có thể xác định mức độ hợp nhau dựa trên kiểu tính cách không?
Hệ thống phân loại có thể gợi ý giả thuyết về khác biệt trong giao tiếp, nhưng không dự đoán đáng tin cậy về một mối quan hệ. Trao đổi về mong đợi và quan sát cách hai người thực sự tương tác hữu ích hơn là chỉ dựa vào bảng đối chiếu.
Nên làm bài trắc nghiệm nào tiếp theo?
MBTI và socionics đưa ra những bản đồ tính cách khác nhau, chứ không phải hai ngôn ngữ có thể dịch chính xác cho nhau. Để tìm hiểu cách tiếp cận của socionics qua chính mình, hãy làm bài trắc nghiệm “Bạn thuộc kiểu socionics nào?” ở đầu bài viết và so sánh kết quả với phần mô tả, đừng xem đó là nhãn gọi cố định.
Dưới đây là một vài bài trắc nghiệm khác để bạn so sánh và giải trí: