Öz saygı: seviyenizi nasıl anlarsınız ve özgüveninizi nasıl artırırsınız?

Düşük öz saygı yalnızca çekingenlikle değil, başarıları küçümseme ya da kendi çıkarlarınıza aykırı olsa bile her şeye razı olma alışkanlığıyla da kendini gösterebilir. Bu işaretleri nasıl fark edeceğinizi ve içsel dayanağınızı nasıl güçlendireceğinizi ele alıyoruz.

Öz saygıyı artırmak, kendiniz hakkında sürekli olumlu düşünmeye çalışmaktan değil, kendinize daha gerçekçi ve şefkatli bir gözle bakmaktan geçer. Önce hatalara, övgülere ve reddedilmeye nasıl tepki verdiğinizi fark edin; ardından öz eleştirel düşüncelerinizi sorgulamak, çabanızı takdir etmek ve kişisel sınırlarınızı korumak gibi alışkanlıkları adım adım geliştirin.

Özgüven, hiç şüphe duymamak demek değildir. Daha çok, sonucu garanti olmasa bile harekete geçmeye ve öğrenmeye açık olmak anlamına gelir. Farklı durumlarda kendinizi ne kadar tutarlı değerlendirdiğinizi anlamak için testimizi çözün.

Düşük öz saygı: gözden kaçması kolay işaretler

Öz saygı, kendinizi nasıl algıladığınız ve değerlendirdiğinizdir. Koşullara göre değişebilir: işte rahatça sunum yapan biri, yeni bir ortamda kendini güvensiz hissedebilir. Tek bir mahcup edici konuşma ya da zor bir gün, öz saygınızın düşük olduğunu göstermez. Dikkat etmeniz gereken, tekrarlayan tepkilerdir.

  • Övgü karşısında rahatsız olursunuz. Bir iltifat duyduğunuzda başarının tesadüf olduğunu, işin kolay olduğunu ya da başkasının daha iyisini yapabileceğini söyleme ihtiyacı hissedersiniz.
  • Bir hata, hakkınızda verilmiş bir hükme dönüşür. «Önemli bir ayrıntıyı atladım» demek yerine «Hiçbir şeyi beceremiyorum» diye düşünürsünüz. Tek bir yanlış, diğer her şeyi gölgede bırakır.
  • Başkalarının görüşü başlıca ölçütünüz olur. Yakınlarınız ya da iş arkadaşlarınız onaylamadan karar vermekte zorlanırsınız. Size katılmamaları, haksız olduğunuzun kanıtı gibi gelir.
  • Hayır demekten korkarsınız. Zamanınız olmadığı hâlde ek işlere razı olur, sonra kendinize kızar ya da tükenmiş hissedersiniz.
  • Kendinizi başkalarıyla kıyasladığınızda hep geride kalırsınız. Başkalarının başarılarını görür, kendinizinkileri ise kuşkularınız, hatalarınız ve yarım kalmış planlarınızla karşılaştırırsınız.
  • Yeni fırsatlar ilginizi çekmekten çok korkutur. İlginç bir projeye başvurmaktan, becerileriniz yetersiz olduğu için değil, başarısız olacağınızdan en baştan emin olduğunuz için vazgeçebilirsiniz.

Bu işaretlerin her biri yorgunluk, stresli bir ortam ya da deneyim eksikliği gibi başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu listeye bakarak kendinize tanı koymayın. Bunun yerine şunu sorun: Bu durum ne sıklıkta yaşanıyor ve istediğim gibi yaşamamı engelliyor mu?

Özgüven eksikliği nereden kaynaklanır?

Kendimize bakışımızı yaşam deneyimlerimiz şekillendirir: aileden gelen mesajlar, okul ortamı, ilişkiler, iş kültürü ve yaşadıklarımızdan çıkardığımız sonuçlar. Hatalarımızla düzenli olarak alay edildiyse, ilerleyen yıllarda eleştiri bize özellikle incitici gelebilir. Başarılarımızı sürekli başkalarınınkilerle kıyaslamak da dikkatimizi öncelikle sahip olmadıklarımıza yöneltebilir.

Ancak geçmiş deneyimler öz saygınızı sonsuza dek belirlemez. Belirli bir olay zincirini incelemek faydalı olabilir: Ne oldu, aklınızdan hangi düşünce geçti ve ardından ne yaptınız? Örneğin yöneticiniz raporunuzda bazı noktaları netleştirmenizi istedi. «Bana güvenmiyor» diye düşündünüz, kaygılandınız ve bütün akşam her satırı tekrar tekrar kontrol ettiniz. Oysa bu talebin başka bir açıklaması da olabilir: Belgede yalnızca bazı bilgiler eksiktir.

Burada gerçekle yorumu birbirinden ayırmak önemlidir. Gerçek: Sizden raporu tamamlamanız istendi. Yorum: Yetersiz olduğunuz düşünülüyor. Şunu sorarak bu yorumu sınayabilirsiniz: «Tam olarak neyi netleştirmem gerekiyor?» Bu yaklaşım, rahatsız edici duyguları ortadan kaldırmaz ama ilk kaygılı tahmininizi gerçekmiş gibi kabul etmenizi önler.

Öz saygı nasıl artırılır? Uygulanabilir adımlar

Değişim, ilham veren tek bir cümleyle nadiren gerçekleşir. Günlük yaşamda tekrarlayabileceğiniz küçük adımlar çok daha faydalıdır. Bir ya da iki öneri seçip bir hafta boyunca uygulayın, ardından nelerin değiştiğini değerlendirin.

Öz eleştirinizi fark edin ve sorgulayın

Canınızı sıkan bir olaydan sonra aklınızdan geçen düşünceyi yazın. Ardından kendinize şunları sorun: «Aslında ne oldu?», «Hangi gerçekler bu düşüncemi destekliyor, hangileri aksini gösteriyor?» ve «Bundan sonra ne yapabilirim?» Amaç her eleştiriyi geçersiz saymak değil, vardığınız sonucu daha isabetli hâle getirmektir.

Örneğin başarısız geçen bir sunumun ardından «Berbat bir sunum yapıyorum» demek yerine «İki slaytta takıldım; bir dahaki sefere geçişleri çalışacağım» diyebilirsiniz. İkinci ifade, becerinizi geliştirmenize olanak tanır ve tüm kişiliğinizi tek bir ana indirgemez.

Yalnızca eksiklerinizi değil, elinizdeki kanıtları da görün

Günün sonunda başardığınız ya da çaba gerektiren somut bir şeyi yazın: toplantı için sorular hazırlamak, yardım istemek ya da zor bir e-postayı tamamlamak. Büyük zaferler aramanıza gerek yok. Özellikle sonuç yalnızca sizin kontrolünüzde değilse, sürece gösterdiğiniz çabayı da fark edin.

Biri sizi övdüğünde, övgüyü hak etmediğinizi açıklamaya girişmeden basitçe «teşekkür ederim» demeyi deneyin. Bu, her değerlendirmeye katılmanız gerektiği anlamına gelmez. Sadece övgüyü otomatik olarak reddetmeden önce kendinize onu duyma fırsatı verirsiniz.

Küçük adımlarla ilerleyin

Özgüven çoğu zaman deneyimle birlikte gelişir: denersiniz, geri bildirim alırsınız ve görevin en azından bir kısmının üstesinden gelebildiğinizi görürsünüz. Gözünüzü korkutan hedefi küçük adımlara bölün. Daha özgüvenli konuşmak istiyorsanız önce bir toplantıda soru sorabilir, ardından küçük bir gruba kısaca fikrinizi anlatabilir ve sonrasında daha uzun bir sunum planlayabilirsiniz.

Her adımın ardından yalnızca sonucu değil, ne öğrendiğinizi de değerlendirin. Sesiniz titremiş olsa bile sorunuzu sordunuz ve yanıt aldınız. Bu, bir sonraki denemeniz için yararlı bir bilgidir; kendinizden hemen kusursuz olmanızı beklemeniz için bir neden değil.

Kıyaslamalarınızı sorgulayın

Bir başkasının başarısı kendinizi yetersiz hissetmenize yol açtığında, kendinizi tam olarak neyle kıyasladığınızı düşünün. Bitmiş bir projeyi görüyorsunuz ama sahibinin ne kadar zaman harcadığını ya da kimlerden yardım aldığını bilmiyorsunuz. «Neden ondan daha başarısızım?» diye sormak yerine «Bu sonuçta ilgimi çeken ne ve ben hangi adımı atabilirim?» diye düşünün.

Bazı hesapları takip etmek kaygınızı sürekli artırıyorsa, bu hesapları görüntülemeye ayırdığınız zamanı azaltabilir ya da takip ettiklerinizi gözden geçirebilirsiniz. Bu, başkalarının başarılarını yasaklamak değil; bilgi ortamınızı daha az yorucu hâle getirmenin bir yoludur.

Kendinize yakın birine davranacağınız gibi davranın

Kendinize şefkat göstermek sorumluluktan kaçmak anlamına gelmez. Geç kaldıysanız, başkalarını zor durumda bıraktığınızı kabul edebilir, özür dileyebilir ve bunun tekrarlanmaması için ne yapacağınızı düşünebilirsiniz. Bunun için saatlerce kendinize sorumsuz olduğunuzu söylemeniz gerekmez. Dürüstlüğü saygılı bir dille birleştirmek, gereksiz yere kendinizi aşağılamadan hataları düzeltmenize yardımcı olur.

Kişisel sınırlar ve sürekli onay aramadan iletişim kurmak

İhtiyaçlarınızı dile getirebilmek öz saygınızı destekler: Zamanınızın ve görüşlerinizin de önemli olduğunu deneyimlersiniz. Yanlış yapmanın bedelinin düşük olduğu durumlardan başlayın. Örneğin bir tanıdığınız size uymayan bir saatte buluşmayı önerirse hemen kabul etmek zorunda değilsiniz. «O gün uygun değilim. Başka bir zaman belirleyelim» diyebilirsiniz.

Daha zor konuşmalarda kısa bir yöntem işinize yarayabilir: Durumu açıklayın, ihtiyaçlarınızı dile getirin ve bir sonraki adımı önerin. Örneğin: «Projeye yeni işler eklendi. Bugün hepsini gerektiği gibi tamamlayamayacağım. Önceliğimizin ne olduğuna karar verelim.» Sınır koymak karşınızdaki kişinin memnun kalacağını garanti etmez, ancak daha net bir anlaşma yapmanıza yardımcı olur.

Geri bildirimin içeriğini dinlemeyi de öğrenin. «Metinde daha fazla örnek olmalı» denirse, ayrıntı isteyip neyi düzelteceğinize karar verebilirsiniz. «Sen her şeyi mahvediyorsun» gibi bir ifade ise aşırı genelleyicidir: Somut örnek isteyebilir ya da hakaret içeren bir üslupla sürdürülen konuşmayı bitirebilirsiniz.

Duygularınızı fark etmek ve davranışlarınızın sorumluluğunu almak duygusal olgunluk testini çözmenize yardımcı olabilir. Gergin bir dönemde dengenizi korumakta zorlanıyorsanız iç huzur seviyenizi ölçen testi de çözebilirsiniz. Test sonuçlarını kendiniz hakkında kesin bir yargı olarak değil, düşünmek için bir fırsat olarak değerlendirin.

Öz eleştiri, kaygı ya da çökkünlük uzun süre işinizi, ilişkilerinizi ve günlük yaşamınızı olumsuz etkiliyorsa bir psikolog ya da psikoterapiste başvurun. Test, uzman desteğinin yerini tutmaz.

Sık sorulan sorular

Öz saygı hızlıca artırılabilir mi?

Tek bir egzersiz bugün bile rahatlamanızı sağlayabilir; ancak kalıcı değişiklikler genellikle zaman ve tekrar gerektirir. Hatalardan sonra daha net ifadeler kullanmak gibi tek bir alışkanlıkla başlayın ve sonuçlarını düzenli olarak gözlemleyin.

Öz saygı ile özgüven arasındaki fark nedir?

Öz saygı, kendinize yönelik genel tutumunuzla ilgilidir; özgüven ise çoğunlukla belirli bir durum ya da beceride kendini gösterir. Kendinize değer verdiğiniz hâlde ilk sunumunuz öncesinde şüphe duyabilirsiniz. Tersine, işinizde başarılı olup övgüye aşırı bağımlı olabilirsiniz.

Yüksek öz saygı her zaman iyi midir?

Önemli olan kendinizi başkalarından üstün görmek değil, güçlü yanlarınızı ve sınırlarınızı kendinizi sürekli aşağılamadan görebilmektir. Sağlam bir öz saygı; geri bildirime, sorumluluk almaya ve başkalarına saygı duymaya yer bırakır.

Yakınlarım başarılarımı küçümsüyorsa ne yapmalıyım?

Konuşmak güvenliyse, hangi sözlerin sizi incittiğini ve nasıl bir tepki beklediğinizi açıkça söyleyin. Örneğin: «Başarımı şans eseri diye nitelendirdiğinizde rahatsız oluyorum. Çabamın küçümsenmemesini istiyorum.» Durum değişmiyorsa hangi konuları kiminle konuşurken rahat ettiğinizi düşünün ve güvendiğiniz kişilerden destek alın.

Nereden başlamalı?

Kendinizle ilgili tekrarlayan düşüncelerinize dikkat edin ve küçük bir adım seçin: övgüyü kabul etmek, eleştirinin ayrıntısını sormak ya da sınır koymak. Başlangıç noktanızı görmek için öz saygı ve özgüven seviyenizi ölçen ana testi çözün.

Kendinizi daha yakından tanımaya diğer testlerle de devam edebilirsiniz:

Paylaş

—

← Sağlık ve esenlik