Yetişkinlerde otizm belirtileri: Bilmeniz gerekenler

Yetişkinlerde otizm; iletişimde, duyusal hassasiyette ve öngörülebilirlik ihtiyacında kendini gösterebilir. Süreklilik gösteren özellikleri nasıl fark edebileceğinizi ve ne zaman değerlendirme almanız gerektiğini inceliyoruz.

Yetişkinlerde otizm belirtileri; iletişim kurma biçimindeki farklılıkları, duyumlara karşı aşırı ya da az hassasiyeti, alışılmış düzene duyulan ihtiyacı ve belirli konulara yönelik yoğun ilgiyi içerebilir. Ancak bu özelliklerden hiçbiri tek başına kişinin otistik olduğu anlamına gelmez: Bir arada nasıl görüldükleri, ne zamandır var oldukları ve günlük yaşamı nasıl etkiledikleri önemlidir.

Otizm spektrum bozukluğu ya da OSB, sinir sisteminin gelişimindeki farklılıklarla ilişkilidir. Her kişide farklı biçimlerde görülür ve ihtiyaç duyulan destek düzeyi de kişiden kişiye değişebilir. Kendi özelliklerinizi anlamaya başlamak için otizm spektrumu özellikleri testini çözün.

Yetişkinlerde görülen otizm belirtileri nelerdir?

Otizm yetişkinlikte aniden ortaya çıkmaz; ancak çok daha sonra fark edilebilir. Örneğin çocukken kişinin özellikleri utangaçlıkla ya da her şeyi kendi bildiği gibi yapma alışkanlığıyla açıklanmış olabilir. İş ve sosyal yaşama ilişkin beklentiler arttıkça, destek almadan baş etmek zorlaşabilir.

Uzmanlar değerlendirme sırasında birkaç alanda süreklilik gösteren özelliklere dikkat eder:

  • İletişim ve etkileşim. İmaları anlamak, gündelik sohbeti sürdürmek, mimikleri yorumlamak ya da konuşmaya ne zaman katılacağını kestirmek zor olabilir. Bununla birlikte kişi arkadaşlık kurmak ve başkalarıyla yakın olmak isteyebilir.
  • Tekrarlayan davranışlar ve ilgi alanları. Tekrarlayan hareketler, işleri yaparken izlenen alışılmış yöntemler ya da belirli bir konuya çok derinlemesine ilgi duymak bu özellikler arasında yer alabilir. Örneğin ulaşım güzergâhlarını araştırmak keyif verebilir ve boş zamanın önemli bir kısmını alabilir.
  • Değişikliklere yaklaşım. Bir randevunun beklenmedik şekilde ertelenmesi ya da güzergâhın değişmesi, özellikle planları hızla yeniden düzenlemek zor olduğunda yoğun strese yol açabilir.
  • Duyusal algı. Parlak ışık, ofis uğultusu, bazı kumaşlar ya da kokular çok yoğun algılanabilir. Bazı kişilerde ise tam tersine, kimi duyumlar daha az hissedilebilir.

Bu liste olası örüntüleri fark etmenize yardımcı olabilir, ancak tanı koymaya yönelik bir kontrol listesi değildir. Gürültüden hoşlanmamak, koleksiyon yapmaya ilgi duymak ya da bir partide rahat edememek pek çok kişide görülebilir. Önemli olan yalnızca bu özelliklerin varlığı değil, ne zamandır sürdükleri ve bir arada nasıl ortaya çıktıklarıdır.

“Spektrum” sözcüğü, “hafif”ten “ağır”a uzanan basit bir otizm ölçeği olduğu anlamına gelmez. Bir kişi iş hayatında aktif olabilirken duyusal yükle baş etmekte ciddi zorluk yaşayabilir; bir başkasının günlük işlerde daha sürekli desteğe ihtiyacı olabilir. Kişinin yapabildikleri ve ihtiyaç duyduğu destek, koşullara ve stres düzeyine göre de değişebilir.

Bu özellikler günlük yaşamda nasıl görülür?

İş yerinde yaşanan zorluklar bazen işin kendisinden değil, talimatların belirsiz olmasından kaynaklanabilir. “Her zamanki gibi yapın” ifadesi pek çok yoruma açıkken, somut bir örnek ve teslim tarihi işe başlamayı kolaylaştırabilir. Gündemi olmayan toplantılar, sık sık başka bir işe geçmek ve gürültülü bir ortamda konuşmak da çok yorucu olabilir.

İlişkilerde söylenenleri kelimesi kelimesine anlamak bazen yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Örneğin yakınınız, pencereyi kapatmanızı bekleyerek “Burası serin” diyebilir. Diğer kişi bunu bir rica olarak değil, sıcaklıkla ilgili bir bilgi olarak anlayabilir. İsteği açıkça dile getirmek iki taraf için de işleri kolaylaştırır ve tek başına herhangi bir tanıya işaret etmez.

İletişim kurmak bilinçli bir çaba gerektirebilir: Yüz ifadesine dikkat etmek, yanıt vermek için doğru anı kollamak ve uygun ifadeleri akılda tutmak gibi. Yoğun bir günün ardından sessiz kalma ihtiyacı duyulabilir. Kendi etkileşim tarzınızı daha yakından incelemek isterseniz sosyal enerji testini çözebilirsiniz. Testin sonucu iletişim özelliklerinizi anlatır; OSB tanısı koymaz.

Bazı yetişkinler, çevrelerindekilerin fark ettiği özelliklerini saklamaya ya da telafi etmeye alışabilir: Konuşmaları önceden prova etmek, kendini göz teması kurmaya zorlamak veya tekrarlayan hareketleri bastırmak gibi. Bu duruma bazen maskeleme denir. Maskeleme, kişinin duruma uyum sağlamasına yardımcı olabilir; ancak çok yorucu da olabilir. Her otistik kişi maskeleme yapmaz ve maskeleme tek başına otizmin kanıtı değildir.

Duyusal yük de dışarıdan her zaman fark edilmez. Bir süpermarket ziyareti aynı anda parlak ışık, müzik, kalabalık ve çeşitli kokular içerebilir. Sonrasında odaklanmakta zorlanıyorsanız, hangi koşulların sizi yorduğunu gözlemlemek faydalı olabilir. Tanıdan bağımsız olarak kulaklık kullanmak, daha sakin saatleri tercih etmek ya da kısa bir mola vermek bu durumu daha rahat hâle getirebilir.

Otistik olabileceğimi nasıl anlarım?

Tek bir belirleyici işaret aramak yerine, tekrar eden durumları gözlemleyerek başlayın. Kendinizi “garip” ya da “yanlış” diye yargılamak yerine somut olayları anlatmaya çalışın. Bu notlar hem kendinizi anlamanıza hem de olası bir görüşmeye hazırlanmanıza yardımcı olabilir.

  1. Şu anda neler yaşadığınızı not edin. Hangi iletişim durumlarında zorlanıyorsunuz? Hangi sesler, dokunuşlar ya da plan değişiklikleri sizi özellikle yoruyor? Kendinizi toparlamanıza ne yardımcı oluyor?
  2. Çocukluğunuzu hatırlamaya çalışın. Okulda ya da evde benzer özellikler var mıydı: Yazılı olmayan kuralları anlamakta zorlanma, alışılmadık derecede yoğun ilgi alanları, kıyafetlere ya da gürültüye hassasiyet gibi? Kendinizi güvende ve rahat hissediyorsanız o dönemde sizi tanıyan yakınlarınıza sorabilirsiniz.
  3. Koşulları göz önünde bulundurun. Sakin bir ortamda ve aşırı yük altında aynı ölçüde mi zorlanıyorsunuz? Yazılı talimatlar, net bir program ve uyaranlardan uzaklaşma imkânı yardımcı oluyor mu?
  4. Yaşamınıza etkisini değerlendirin. Zorlukların yanı sıra güçlü yönlerinize ve öğrenim, iş, ilişkiler ve günlük işler konusunda hangi desteğin işinizi kolaylaştırdığına da dikkat edin.

Çocukluk anıları eksik olabilir; yakınlarınız da neler yaşadığınızı her zaman fark etmemiş olabilir. Ayrıntılı kayıtların olmaması, destek almaktan vazgeçmeniz için bir neden değildir. Görüşmeye elinizde olanları götürebilirsiniz: Kendi deneyimlerinizden örnekler, eski değerlendirmeler ya da paylaşmak isterseniz aile üyelerinizin anıları.

Çevrimiçi bir anket gözlemlerinizi düzenlemenize yardımcı olabilir; ancak sonucu yaklaşık bir değerlendirmedir ve tanıyı doğrulamaz. Test, bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz. Yüksek puan otomatik olarak OSB’niz olduğu anlamına gelmez; özellikle sorular deneyiminizi yansıtmıyorsa düşük puan da OSB olasılığını dışlamaz.

Ne zaman ve kime değerlendirme için başvurmalı?

İletişim özellikleriniz, duyusal yük ya da sürekli uyum sağlama ihtiyacı istediğiniz gibi yaşamanızı zorlaştırıyorsa profesyonel değerlendirme almayı düşünebilirsiniz. Kendinizi daha iyi anlamak istemeniz de başvurmak için yeterli bir nedendir: Kriz yaşamayı ya da “yeterince zorlandığınızı” kanıtlamayı beklemeniz gerekmez.

Yetişkinlerde otizm değerlendirmesi konusunda deneyimli bir psikiyatr ya da klinik psikolog arayın. Randevu alırken uzmanın yetişkinlerle çalışıp çalışmadığını, değerlendirmenin nasıl yapıldığını ve önceden hangi belgelerin hazırlanmasının iyi olacağını doğrudan sorabilirsiniz. Resmî tanı süreci ülkeye ve sağlık sistemine göre değişir; bu nedenle koşulları önceden öğrenmekte fayda var.

Değerlendirme genellikle mevcut özellikleriniz ve gelişim öykünüz üzerine bir görüşmeyi içerir. Uzman anketlerden yararlanabilir ve onayınızla yakınlarınızdan ek bilgi isteyebilir. Yalnızca tek tek yanıtlara değil; özelliklerin ne zaman başladığına, hangi koşullarda ortaya çıktığına ve yaşamınızı nasıl etkilediğine de bakmak önemlidir.

Bazı belirtiler kaygı, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, depresyon ya da başka durumlarla benzerlik gösterebilir. Bu durumlar otizmle birlikte de görülebilir. Örneğin bir görüşmeden sonra konuşmayı durmadan zihinde yeniden canlandırmak, tek başına OSB’ye işaret etmez. Bu alışkanlığı ayrıca incelemek için aşırı düşünme eğilimi testini çözebilirsiniz.

Görüşme gününü beklerken ya da değerlendirme alıp almamaya karar verirken yaşamınızı kolaylaştıracak yöntemler deneyebilirsiniz: Talimatların açık olmasını istemek, dinlenmek için zaman ayırmak ve duyusal yükü azaltmak gibi. Bu değişiklikleri yapmak için önce tanı almanız gerekmez. Ancak stres artıyor ve günlük işler gözünüzde büyüyorsa, tanı sürecinin bitmesini beklemeden bir uzmanla görüşün.

Sık sorulan sorular

Otizm ilk kez yetişkinlikte fark edilebilir mi?

Evet. Otizme ilişkin özellikler gelişimin erken dönemlerinden itibaren vardır, ancak daha sonra fark edilebilir. Örneğin iş ya da yaşam koşulları değiştiğinde, kişinin alışageldiği başa çıkma yöntemleri artık işe yaramayabilir.

İletişim kurmakta zorlanıyorsam bu mutlaka otizm midir?

Hayır. İletişim zorlukları kaygı, yorgunluk, deneyim eksikliği ve başka nedenlerle ilişkili olabilir. OSB değerlendirmesinde gelişim, davranış ve duyusal algı özellikleri de dâhil olmak üzere daha geniş bir tablo ele alınır.

Otistik bir kişinin arkadaşları olabilir ve işinde başarılı olabilir mi?

Evet. Otistik kişiler ilişkilerini farklı biçimlerde kurar ve iş hayatında farklı yollarla kendilerini gerçekleştirir. Arkadaşlarının ya da mesleki başarılarının olması, otizmi veya başka alanlardaki destek ihtiyacını tek başına dışlamaz.

Çevrimiçi testte yüksek puan alırsam ne yapmalıyım?

Sonucu ve sizin için önemli görünen durumlara ilişkin örnekleri kaydedin. Daha ayrıntılı bilgi edinmek isterseniz bunları yetişkinlerle çalışan ve OSB değerlendirmesi konusunda deneyimli bir uzmanla görüşün. Yalnızca puana bakarak sonuca varmayın.

Nereden başlamalı?

Yetişkinlerde otizm farklı şekillerde görülür; tek başına birkaç özellik kesin bir yanıt vermez. Açıklanan özelliklerde kendinizi tanıyorsanız gözlem yapmaya başlayın ve otizm spektrumu özellikleri testini çözün. Test, daha sonra konuşmak isteyebileceğiniz konuları belirlemenize yardımcı olabilir.

Deneyiminizin diğer yönlerini de incelemek için testlerden birini seçin:

Paylaş

—

← Psikoloji ve duygular