Korkular ve fobiler: Aslında neden korktuğunuzu nasıl anlarsınız?

Korku her zaman bir tehlikeye işaret etmez: Bazen ardında hata yapma, yargılanma ya da kontrolü kaybetme korkusu vardır. Tepkilerinizi nasıl fark edebileceğinizi ve başa çıkmanıza nelerin yardımcı olabileceğini inceliyoruz.

İnsanların korkuları her zaman açıkça belli olmaz. Örneğin, topluluk önünde konuşmak istememenizin altında mikrofondan korkmak değil, hata yapıp eleştirilmekten çekinmek yatabilir. Aslında neden korktuğunuzu anlamak için içinde bulunduğunuz durumu, aklınızdan geçen ilk kaygılı düşünceyi ve buna nasıl karşılık verdiğinizi fark etmeniz yararlı olur.

Tepkilerinizi tanımaya korkularınızı keşfetme testiyle başlayabilirsiniz.

Korku ve fobi arasındaki fark nedir?

Korku, bir tehdide verilen doğal bir tepkidir. Tehlikeyi hızla fark etmenize ve kendinizi korumanıza yardımcı olur: Peronun kenarından uzaklaşmak ya da kapının kilitli olup olmadığını kontrol etmek gibi. Bazen ortada doğrudan bir tehlike yokken de bu alarm devreye girer; örneğin zor bir konuşma öncesinde. Bu sırada hissettikleriniz gerçektir: Kalp atışınız hızlanabilir, kaslarınız gerilebilir, oradan uzaklaşmak ya da konuşmayı ertelemek isteyebilirsiniz.

Fobi, belirli bir nesneye ya da duruma karşı duyulan, kaçınmaya veya yoğun sıkıntıya yol açan ve yaşamı belirgin biçimde zorlaştıran güçlü ve kalıcı bir korkudur. Örneğin kişi, kötü bir deneyimin ardından köpeklerden yalnızca çekinmekle kalmayabilir; sakin bir köpekle karşılaşmamak için güzergâhını değiştirebilir ve buluşmaları iptal edebilir.

Bir şeyden hoşlanmamak ya da heyecanlanmak tek başına fobi olduğu anlamına gelmez. Tepkinin ne kadar güçlü ve kalıcı olduğu, günlük yaşamınızı kısıtlayıp kısıtlamadığı önemlidir. Tek bir belirtiye ya da çevrimiçi test sonucuna bakarak kendinize tanı koymayın. Test, bir uzmana danışmanın yerini tutmaz.

Korku kaygıdan da farklıdır: Korku çoğunlukla belirli bir tehditle bağlantılıdır; kaygı ise bir şeylerin ters gideceğini beklerken ortaya çıkabilir. Gerçek hayatta bu ikisi sık sık iç içe geçer. Yolculuk öncesinde uçmaktan korkarken aktarmalar, bagaj ve bilmediğiniz bir yer konusunda da kaygılanabilirsiniz.

Fobiler: Yaygın korkulardan örnekler

Aşağıda fobilere ve bunlarla ilişkili durumlara bazı örnekler bulabilirsiniz. Bu liste, tanıdık gelen adları fark etmenize yardımcı olabilir; ancak bir tanıma uyuyor olmanız, bir bozukluğunuz olduğu anlamına gelmez.

  • Akrofobi — yükseklik korkusu: Örneğin, korkuluk sağlam olsa bile balkonda ya da köprüde yoğun biçimde gerilmek.
  • Klostrofobi — asansör ya da penceresiz küçük bir oda gibi kapalı veya dar alanlardan korkma.
  • Aerofobi — uçma korkusu. Uçak bileti alırken başlayabilir ya da türbülans sırasında yoğunlaşabilir.
  • Araknofobi — örümcek korkusu. Tepkiyi yalnızca bir örümcekle karşılaşmak değil, görüntüsünü görmek de tetikleyebilir.
  • Agorafobi — hızla uzaklaşmanın ya da yardım almanın zor olacağı düşünülen durumlardan korkma; toplu taşıma, kuyruk ya da açık alanlar buna örnek olabilir.
  • Sosyal fobi ya da sosyal kaygı bozukluğu, kişinin başkalarının dikkatini çekebileceği veya onlar tarafından değerlendirilebileceği durumlardan yoğun biçimde korkmasıdır.
  • Kan, iğne ya da tıbbi işlemler korkusu — tahlil yaptırmayı veya doktor randevusuna gitmeyi zorlaştırabilen bir tepki.

Bu liste tüm olasılıkları kapsamaz. Ayrıca sık görülen her korkunun bir fobi adı yoktur. Reddedilme, yalnız kalma, belirsizlik ya da hata yapma korkusu da dışarıdan sakin görünseniz bile kararlarınızı etkileyebilir.

Aynı nesne farklı kişileri farklı nedenlerle korkutabilir. Asansörde bir kişi dar alandan, bir başkası mahsur kalmaktan, bir diğeri ise kontrolün kendisinde olmadığını hissetmekten kaygılanabilir. Bu yüzden yalnızca korkuya bir ad koymak değil, kendi tepkinizin altında ne yattığını anlamak da yararlıdır.

“Neden korkuyorum?” sorusuna nasıl yanıt bulabilirsiniz?

En yoğun fobiyi aramak yerine, yakın zamanda gerildiğiniz bir anı düşünerek başlayın. Somut bir durumu hatırlayın: Yöneticinizden gelen bir e-posta, bir buluşma daveti, doktor randevusu ya da karar vermeniz gereken bir an. Ardından birkaç gözleminizi not edin.

  1. Ne oldu? Durumu yorum katmadan anlatın: “Benden projeyi anlatmam istendi” deyin; “Beni zor durumda bırakmak istiyorlar” değil.
  2. Aklınızdan ne geçti? Örneğin: “Söyleyeceklerimi unutacağım”, “Yeterince yetkin olmadığımı düşünecekler” ya da “Hemen oradan çıkamayacağım”.
  3. Bedeninizde ne hissettiniz? Omuzlarınız kasılmış, nefesiniz daralmış ya da gözlerinizi kaçırmak istemiş olabilirsiniz. Bedensel duyumlar, gerginliğin ne zaman artmaya başladığını fark etmenize yardımcı olur.
  4. Ne yaptınız? Buluşmayı iptal ettiniz, mesajı tekrar tekrar kontrol ettiniz ya da sizin yerinize başka birinden konuşmasını mı istediniz? Bunlar, algıladığınız bir tehdide karşı kendinizi koruma çabası olabilir.
  5. En çok neden korktunuz? Cümleyi şöyle tamamlayın: “Bu olursa…” Böylece topluluk önünde konuşma korkusunun ardında yargılanma korkusu, bir e-postayı durmadan kontrol etmenin ardında ise hata yapma korkusu olduğunu fark edebilirsiniz.

Bu alıştırmayı birkaç farklı durumda tekrarlamayı deneyin. Benzer bir düşünce hem bir buluşma öncesinde hem de mesaj göndermeden önce ortaya çıkıyorsa, başkalarının sizi değerlendirmesi sizin için özellikle hassas bir konu olabilir. Bu kesin bir sonuç değil, bir varsayımdır: Tepkilerinizi açıklayıp açıklamadığını ve başka olasılıklar bulunup bulunmadığını değerlendirin.

Sonrasında neler olduğuna da dikkat edin. Buluşmayı iptal etmek hemen rahatlatıyorsa kaçınma davranışı pekişebilir: Bir dahaki sefere vazgeçmek daha da kolay gelir. Ancak böyle yaptığınızda, buluşmanın gerçekte nasıl geçeceğini görme fırsatınız da azalır.

Bazen her ayrıntıyı tekrar tekrar düşünme alışkanlığı, korkuyu fark etmeyi zorlaştırır. Bir konuşmadan sonra saatlerce söylediklerinizi aklınızda evirip çeviriyorsanız, bu alışkanlığı fark etmenize yardımcı olması için aşırı düşünme eğilimi testini çözebilirsiniz.

Korkuyla nasıl başa çıkılır? Deneyebileceğiniz adımlar

Amacınız bir daha asla korkmamak olmak zorunda değil. Daha gerçekçi olan, tepkinizi fark etmek ve yalnızca korkunun etkisiyle değil, durumun gerektirdiklerini göz önünde bulundurarak hareket etmeyi öğrenmektir. Küçük adımlarla başlayın.

  1. Şu anda gerçekten bir tehlike olup olmadığını kontrol edin. Bir araba hızla yaklaşıyorsa kendinizi sakinleştirmeye çalışmak yerine kenara çekilmeniz gerekir. Karşınızda sıradan bir soru içeren bir e-posta varsa ise biraz durup gerçekleri varsayımlardan ayırabilirsiniz.
  2. Yaşadığınız şeyi adlandırın. “Eleştirileceğimden korkuyorum” demek, “Her şey korkunç olacak” demekten daha nettir. Ardından kendinize şunu sorun: Gerçekten ne biliyorum, neyi henüz bilmiyorum? Örneğin, çalışmanızla ilgili bir yorum yapılabilir ama bu, reddedileceğinizi kanıtlamaz.
  3. Dikkatinizi içinde bulunduğunuz ana verin. Ayaklarınızın yere bastığını hissedin, etrafınıza bakın ve çevrenizdeki birkaç nesnenin adını söyleyin. Kendinizi derin nefes almaya zorlamadan, birkaç kez sakin biçimde nefes verin. Amaç duyguyu bir anda yok etmek değil, gerginliği biraz azaltmaktır.
  4. Yapabileceğiniz bir adım seçin. Bir toplantıda soru sormak korkutucu geliyorsa, küçük ve tanıdık bir grupta önceden hazırladığınız tek bir soruyla başlayın. Sonra daha geniş bir topluluk önünde konuşmayı deneyebilirsiniz. Atacağınız adım, karar verebileceğiniz kadar küçük olmalı.
  5. Dürüstçe değerlendirin. Ne olmasını beklediğinizi ve gerçekte ne olduğunu yazın. Sesiniz titremiş olabilir ama yine de sorunuzu sormuşsunuzdur. Yalnızca yaşadığınız rahatsızlığı değil, yaptıklarınızı da fark edin.

Kendinizi bir anda sınamaya ya da gerçek bir tehlikeye maruz bırakmaya çalışmayın. Korkunuz çok yoğunsa, panik ataklara yol açıyorsa ya da ağır bir deneyimle bağlantılıysa, korktuğunuz durumla aşamalı olarak yüzleşme planını bir uzmanla konuşmanız daha doğru olur. Bazı durumlarda güvenli bir tempo ve destek belirlemek özellikle önemlidir.

Gerginliği artıran alışkanlıklarınıza da göz atın: Sürekli güvence aramak, tekrar tekrar kontrol etmek ya da korkutucu hikâyeler okumayı sürdürmek gibi. Örneğin yolculuk öncesinde belgelerinizi bir kez kontrol etmek yararlıdır; ancak birkaç dakikada bir yeniden kontrol etmek kısa süreliğine rahatlatıp şüpheleri yeniden başlatabilir.

Destek istemek de somut olabilir: Önemli bir telefon görüşmesinden önce yakınınızdan yanınızda olmasını ya da doktora soracağınız soruları hazırlamanıza yardım etmesini isteyebilirsiniz. Ayrıca “Sizi en çok neler dengenizden çıkarıyor?” testi, gerginliğin daha hızlı arttığı durumları fark etmenize yardımcı olabilir.

Korku çalışmanızı, öğreniminizi, evden çıkmanızı, toplu taşıma kullanmanızı ya da tıbbi yardım almanızı zorlaştırıyorsa bunu bir psikologla veya doktorla konuşmanız iyi olur. Yardım almak için daha erken de başvurabilirsiniz; günlük yaşamınızın dayanılmaz hâle gelmesini beklemeniz gerekmez.

Sık sorulan sorular

Belirgin bir neden yokken korkmak mümkün mü?

Evet. Tepkinin ne zaman başladığını ve neyle bağlantılı olduğunu hatırlamak her zaman kolay olmayabilir. Tek bir açıklamayı hemen bulmaya çalışmadan, şu an yaşadığınız durumları ve aklınızdan geçenleri gözlemleyerek başlayın.

Bir durumdan kaçınıyorsam bu fobim olduğu anlamına mı gelir?

Şart değil. İnsanlar farklı nedenlerle hoşlanmadıkları durumlardan kaçınabilir. Korku kalıcı ve çok güçlüyse, yaşamınızı belirgin biçimde kısıtlıyorsa fobi ihtimalini değerlendirebilirsiniz; durumunuzu anlamanıza bir uzman yardımcı olabilir.

Korkudan hızlıca nasıl kurtulabilirim?

Herkes için geçerli bir süre yoktur. Bazen içinde bulunduğunuz durumu anlamak ve ona hazırlanmak yardımcı olur; kalıcı bir korkuyla başa çıkmak ise daha uzun bir çalışma ve profesyonel destek gerektirebilir. Hızlı sonuç almayı başarınızın ölçüsü olarak görmeyin.

Korku, belirgin bir neden olmadan ortaya çıkarsa ne yapmalıyım?

Ne zaman ortaya çıktığını, öncesinde neler olduğunu ve ne kadar sürdüğünü not edin. Bu durum tekrarlanıyor, yoğunlaşıyor ya da günlük yaşamınızı zorlaştırıyorsa bir uzmana başvurun. Yeni ortaya çıkan veya şiddetli fiziksel belirtiler varsa bunları da doktorunuzla görüşmeniz önemlidir.

Korkularınızı tanımaya nereden başlayabilirsiniz?

Korku sizi tehlikeye karşı uyarabilir ya da sizin için hassas olan bir konuya işaret edebilir: başkalarının değerlendirmesi, belirsizlik veya kontrolü kaybetme gibi. Somut durumları gözlemleyerek ve yapabileceğiniz küçük adımlar atarak başlayın. Tepkilerinize farklı bir açıdan bakmak isterseniz yazının başındaki korkularınızı keşfetme testini çözebilirsiniz.

Alışkanlıklarınızı ve duygularınızı keşfetmeye Testomania’daki diğer testlerle devam edebilirsiniz.

Paylaş

—

← Psikoloji ve duygular