Những dấu hiệu tự kỷ thường gặp ở người trưởng thành
Tự kỷ không đột nhiên xuất hiện khi trưởng thành, dù đôi khi chỉ được nhận ra muộn hơn nhiều. Chẳng hạn, khi còn nhỏ, những đặc điểm này có thể bị xem là tính nhút nhát hoặc thói quen làm mọi việc theo cách riêng; đến khi yêu cầu trong công việc và các mối quan hệ xã hội tăng lên, việc xoay xở mà không có hỗ trợ trở nên khó khăn hơn.
Khi đánh giá, chuyên gia chú ý đến những đặc điểm kéo dài trong một số lĩnh vực:
- Giao tiếp và tương tác. Có thể khó hiểu ẩn ý, trò chuyện xã giao, đọc nét mặt hoặc nhận biết khi nào nên bắt đầu nói. Tuy vậy, người đó vẫn có thể mong muốn kết bạn và thân thiết với mọi người.
- Hành vi và mối quan tâm lặp đi lặp lại. Có thể bao gồm những động tác lặp lại, cách làm việc quen thuộc hoặc sự tập trung rất sâu vào một chủ đề nhất định. Chẳng hạn, việc tìm hiểu các tuyến giao thông có thể mang lại niềm vui và chiếm phần lớn thời gian rảnh.
- Ứng phó với thay đổi. Việc cuộc hẹn bất ngờ bị dời hoặc phải đổi lộ trình đôi khi gây căng thẳng đáng kể, nhất là khi khó điều chỉnh kế hoạch nhanh chóng.
- Cảm nhận giác quan. Ánh sáng chói, tiếng ồn văn phòng, một số loại vải hoặc mùi hương có thể gây cảm giác quá mạnh. Ngược lại, một số người cảm nhận một vài kích thích yếu hơn.
Danh sách này giúp bạn nhận ra những khuôn mẫu có thể có, nhưng không phải bảng kiểm để chẩn đoán. Không thích tiếng ồn, thích sưu tầm đồ vật hay lúng túng ở tiệc tùng là những điều có thể gặp ở nhiều người. Điều quan trọng không chỉ là những đặc điểm đó, mà còn là chúng đã xuất hiện từ bao giờ và kết hợp với nhau ra sao.
Từ “phổ” không có nghĩa là tự kỷ chỉ nằm trên một thang đơn giản từ “nhẹ” đến “nặng”. Một người có thể có sự nghiệp phát triển nhưng vẫn gặp khó khăn đáng kể khi chịu quá nhiều kích thích giác quan; người khác có thể cần được hỗ trợ thường xuyên hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Khả năng và nhu cầu hỗ trợ cũng có thể thay đổi tùy theo hoàn cảnh và mức độ căng thẳng.
Những đặc điểm này có thể biểu hiện ra sao trong cuộc sống thường ngày
Ở nơi làm việc, khó khăn đôi khi không nằm ở bản thân nhiệm vụ mà ở hướng dẫn không rõ ràng. Câu “cứ làm như thường lệ” để lại quá nhiều cách hiểu, trong khi một ví dụ cụ thể và thời hạn hoàn thành có thể giúp bắt tay vào việc dễ dàng hơn. Các cuộc họp không có chương trình cụ thể, việc phải chuyển đổi giữa nhiều nhiệm vụ và trò chuyện trong không gian ồn ào cũng có thể tiêu tốn nhiều năng lượng.
Trong các mối quan hệ, việc hiểu lời nói theo nghĩa đen đôi khi dẫn đến hiểu lầm. Chẳng hạn, người thân nói: “Ở đây hơi lạnh”, với mong đợi người nghe đóng cửa sổ. Người kia có thể hiểu đó chỉ là lời nhận xét về nhiệt độ chứ không phải một lời nhờ vả. Nói thẳng điều mình muốn sẽ giúp cả hai bên và tự nó không cho biết một người có được chẩn đoán hay không.
Giao tiếp có thể đòi hỏi nhiều nỗ lực có ý thức: để ý nét mặt, chọn lúc trả lời, nghĩ xem nên nói câu nào cho phù hợp. Sau một ngày nhiều hoạt động, bạn có thể cần ở yên trong không gian tĩnh lặng. Nếu muốn tìm hiểu riêng về phong cách tương tác của mình, hãy thử bài trắc nghiệm về năng lượng xã hội. Kết quả mô tả đặc điểm giao tiếp, chứ không xác định bạn có mắc RLPTK hay không.
Một số người trưởng thành quen che giấu hoặc bù đắp những đặc điểm mà người khác dễ nhận thấy: tập dượt hội thoại, cố gắng duy trì giao tiếp bằng mắt, kìm nén các động tác lặp lại. Điều này đôi khi được gọi là “ngụy trang”. Cách này có thể giúp thích nghi với tình huống, nhưng cũng tiêu hao năng lượng. Tuy nhiên, không phải người tự kỷ nào cũng ngụy trang, và đây không phải bằng chứng cho thấy một người mắc tự kỷ.
Người khác cũng không phải lúc nào nhận ra được gánh nặng giác quan. Một chuyến đi siêu thị có thể đồng nghĩa với việc cùng lúc phải chịu ánh sáng chói, âm nhạc, không gian chật chội và nhiều mùi hương. Nếu sau đó bạn khó tập trung, hãy để ý xem điều kiện cụ thể nào khiến mình mệt mỏi. Đeo tai nghe, chọn giờ ít đông hoặc nghỉ giải lao một lúc có thể giúp tình huống dễ chịu hơn, bất kể có chẩn đoán hay không.
Làm sao biết mình có thể mắc tự kỷ?
Thay vì tìm một dấu hiệu duy nhất để kết luận, hãy bắt đầu bằng cách quan sát những tình huống lặp lại. Cố gắng mô tả sự việc cụ thể thay vì tự đánh giá mình bằng những từ như “kỳ lạ” hay “không bình thường”. Những ghi chép này sẽ hữu ích cho việc thấu hiểu bản thân và cả khi bạn muốn trao đổi với chuyên gia.
- Ghi lại những gì đang diễn ra. Tình huống giao tiếp nào khiến bạn gặp khó khăn? Âm thanh, sự đụng chạm hay thay đổi kế hoạch nào khiến bạn đặc biệt mệt mỏi? Điều gì giúp bạn hồi phục?
- Nhớ lại thời thơ ấu. Khi đi học hoặc ở nhà, bạn có từng có những đặc điểm tương tự không: khó nắm bắt các quy tắc ngầm, có mối quan tâm mãnh liệt khác thường, nhạy cảm với quần áo hoặc tiếng ồn? Nếu cảm thấy an toàn và thoải mái, bạn có thể hỏi những người thân từng biết mình khi đó.
- Xem xét hoàn cảnh. Bạn có gặp khó khăn như nhau trong môi trường yên tĩnh và khi bị quá tải không? Hướng dẫn bằng văn bản, lịch trình rõ ràng và cơ hội tránh xa các kích thích có giúp ích không?
- Đánh giá ảnh hưởng đến cuộc sống. Hãy chú ý không chỉ đến khó khăn mà còn cả điểm mạnh, cũng như những hỗ trợ giúp việc học, công việc, các mối quan hệ và sinh hoạt hằng ngày trở nên dễ dàng hơn.
Ký ức thời thơ ấu có thể không đầy đủ, và người thân không phải lúc nào cũng nhận ra những điều bạn trải qua. Không có ghi chép chi tiết không phải là lý do để từ bỏ việc tìm kiếm hỗ trợ. Bạn có thể mang đến buổi tư vấn những thông tin mình có: ví dụ từ trải nghiệm cá nhân, nhận xét cũ ở trường hoặc ký ức của người thân nếu bạn muốn chia sẻ.
Bảng câu hỏi trực tuyến có thể giúp bạn hệ thống lại những điều đã quan sát, nhưng kết quả chỉ mang tính tham khảo và không xác nhận chẩn đoán. Bài trắc nghiệm không thay thế buổi tư vấn với chuyên gia. Điểm cao không tự động có nghĩa là bạn mắc RLPTK, còn điểm thấp cũng không loại trừ khả năng đó, nhất là khi câu hỏi không phản ánh đúng trải nghiệm của bạn.
Khi nào và nên tìm ai để được đánh giá?
Bạn nên tìm đến chuyên gia để được đánh giá nếu những đặc điểm trong giao tiếp, gánh nặng giác quan hoặc nhu cầu liên tục điều chỉnh để thích nghi cản trở cuộc sống mà bạn mong muốn. Mong muốn hiểu bản thân rõ hơn cũng là lý do chính đáng để tìm đến chuyên gia: bạn không cần đợi đến khi khủng hoảng hoặc chứng minh rằng mình “đủ khó khăn”.
Hãy tìm bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý học lâm sàng có kinh nghiệm đánh giá tự kỷ ở người trưởng thành. Khi đặt lịch, bạn có thể hỏi thẳng chuyên gia có làm việc với người trưởng thành không, quá trình đánh giá diễn ra thế nào và nên chuẩn bị những tài liệu gì. Quy trình chẩn đoán chính thức tùy thuộc vào quốc gia và hệ thống y tế, vì vậy hãy hỏi trước về các yêu cầu cụ thể.
Quá trình đánh giá thường bao gồm trao đổi về những đặc điểm hiện tại và quá trình phát triển. Chuyên gia có thể sử dụng bảng câu hỏi và, nếu bạn đồng ý, thu thập thêm thông tin từ người thân. Điều quan trọng là xem xét toàn bộ bức tranh chứ không chỉ những câu trả lời riêng lẻ: các đặc điểm xuất hiện từ khi nào, biểu hiện trong hoàn cảnh nào và ảnh hưởng ra sao đến cuộc sống.
Một số biểu hiện có thể giống với ảnh hưởng của lo âu, rối loạn tăng động giảm chú ý, trầm cảm hoặc các tình trạng khác. Những tình trạng này cũng có thể xuất hiện đồng thời với tự kỷ. Chẳng hạn, việc liên tục nghĩ đi nghĩ lại về một cuộc trò chuyện sau buổi gặp tự nó không cho thấy bạn mắc RLPTK. Để tìm hiểu riêng về thói quen này, hãy thử bài trắc nghiệm về xu hướng suy nghĩ quá nhiều.
Trong lúc chờ tư vấn hoặc cân nhắc xem có cần tư vấn hay không, bạn vẫn có thể tìm những cách sắp xếp cuộc sống phù hợp hơn: đề nghị hướng dẫn rõ ràng, dành thời gian hồi phục và giảm bớt các kích thích giác quan. Bạn không cần phải có chẩn đoán trước khi thực hiện những thay đổi này. Nếu căng thẳng ngày càng tăng và các việc thường ngày trở nên quá sức, hãy trao đổi với chuyên gia sớm, đừng chờ đến khi hoàn tất quá trình tìm hiểu chẩn đoán mới tìm kiếm hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đến tuổi trưởng thành mới biết mình mắc tự kỷ không?
Có. Những đặc điểm này đã hiện diện từ giai đoạn phát triển sớm, nhưng có thể đến sau này mới được nhận ra. Điều này có thể xảy ra, chẳng hạn khi những cách xoay xở quen thuộc không còn hiệu quả sau khi đổi việc hoặc thay đổi hoàn cảnh sống.
Nếu gặp khó khăn khi giao tiếp thì có chắc là tự kỷ không?
Không. Khó khăn trong giao tiếp có thể liên quan đến lo âu, mệt mỏi, thiếu kinh nghiệm hoặc những nguyên nhân khác. Khi đánh giá RLPTK, chuyên gia xem xét bức tranh rộng hơn, bao gồm đặc điểm phát triển, hành vi và cảm nhận giác quan.
Người tự kỷ có thể có bạn bè và làm việc tốt không?
Có. Người tự kỷ xây dựng các mối quan hệ và phát triển sự nghiệp theo những cách khác nhau. Có bạn bè hoặc đạt được thành tựu trong công việc tự nó không loại trừ khả năng mắc tự kỷ hay nhu cầu được hỗ trợ trong những lĩnh vực khác.
Nên làm gì nếu kết quả bài trắc nghiệm trực tuyến cao?
Hãy lưu lại kết quả và những ví dụ về tình huống mà bạn thấy đáng chú ý. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, hãy trao đổi với chuyên gia làm việc với người trưởng thành và có kinh nghiệm đánh giá RLPTK. Đừng kết luận chỉ dựa vào điểm số.
Bắt đầu từ đâu
Tự kỷ ở người trưởng thành biểu hiện theo nhiều cách khác nhau, và một vài đặc điểm riêng lẻ không thể đưa ra câu trả lời chắc chắn. Nếu bạn thấy mình có những đặc điểm kéo dài giống như mô tả trên, hãy bắt đầu quan sát bản thân và làm bài trắc nghiệm chính về các dấu hiệu thuộc phổ tự kỷ: kết quả có thể giúp bạn xác định những điều muốn trao đổi thêm.
Để tìm hiểu thêm những khía cạnh khác trong trải nghiệm của mình, hãy chọn một bài trắc nghiệm trong danh sách: