Alışkanlık nasıl kazanılır: küçük adımlar kuralı

Kalıcı değişimler, yoğun bir günde bile kolayca tekrarlanabilen eylemlerle başlar. İlk adımı nasıl seçeceğinizi ve bir gün aksattıktan sonra nasıl devam edeceğinizi anlatıyoruz.

Bir alışkanlık kazanmak için belirli bir eylem seçin, bunu yeterince kolay hâle getirin ve düzenli olarak tekrarlanan bir duruma bağlayın. Örneğin, “Daha çok okuyacağım” diye söz vermek yerine kitabı çaydanlığın yanına koyun ve çay demlenirken bir sayfa okuyun. Böylece bu eylem, günlük hayatınızda kendine yer bulur.

Bir alışkanlığın oluşması için herkes için geçerli, kesin bir gün sayısı yoktur: Süre kişiye, eyleme ve koşullara bağlıdır. Kusursuz bir program aramak yerine, kendinizle sürekli mücadele etmeden tekrarlayabileceğiniz bir adımla başlayın. Size uygun bir yön belirlemek için “Hayatınızı en çok hangi alışkanlık iyileştirir?” testini çözün.

Küçük adımlar neden işe yarar?

Büyük bir hedef size yön gösterir ama bugün ne yapmanız gerektiğini nadiren söyler. “Daha düzenli olmak” onlarca farklı eylem anlamına gelebilir: e-postaları ayıklamak, haftayı planlamak, belgeleri düzenlemek. Her şeyi aynı anda değiştirmeye çalışırsanız yeni planınız iş, ev işleri ve yorgunlukla rekabet etmek zorunda kalır.

Küçük bir adım bu yükün bir kısmını ortadan kaldırır. Başlaması daha kolaydır, programa sığdırmak ve ertesi gün tekrarlamak daha az çaba gerektirir. Zamanla tanıdık bir durum, eylemi kendiliğinden hatırlatabilir: Çaydanlığın yanındaki kitabı görür ve açarsınız. Alışkanlık kazanmanın önemli bir parçası da budur: Koşulla tekrarlanan davranış arasındaki bağ giderek güçlenir.

Bu tür eylemlere sık sık atomik alışkanlıklar denir. Buradaki “atomik” sözcüğü, daha belirgin değişimlerin temelini oluşturan çok küçük davranış parçalarını anlatır. Bu, sihirli bir yöntem ya da hızlı sonuç vaadi değildir. Bir sayfa okumak kitabı bitirmenizi sağlamaz ama düzenli okumanın başlangıcı olabilir.

Yine de küçük adımın anlamlı olması gerekir. Daha iyi dinlenmek istiyorsanız, molada iş mesajlarını kontrol etmek yalnızca bir dakika sürse bile pek yardımcı olmayabilir. Bunun yerine ekrandan uzaklaşmayı ya da sakince su içmeyi deneyin. Kısa molalarınızı genellikle nasıl değerlendirdiğinizi görmek için “10 dakikalık boş zamanınızı nasıl değerlendiriyorsunuz?” testini çözebilirsiniz.

Alışkanlık nasıl kazanılır: her güne uygun bir plan

Pazartesiyi beklemeniz ya da tüm düzeninizi değiştirmeniz gerekmez. Bir alışkanlık seçin ve zaten var olan günlük düzeninizde ona yer açın.

  1. Bunu neden istediğinizi belirleyin. “Daha çok hareket etmeliyim” yerine “Uzun süre oturduktan sonra esnemek istiyorum” deyin. Size özel, net bir neden gerçekten işinize yarayacak bir eylem seçmenize yardımcı olur.
  2. En küçük hâlini belirleyin. Örneğin, iş toplantısından sonra iki dakika yürüyün ya da akşam yemeğinden sonra masadan tek bir şeyi kaldırın. En küçük hâli, yoğun bir günde bile yapabileceğiniz kadar kolay olmalı.
  3. Bir dayanak seçin. Yeni eylemi zaten yaptığınız bir şeye bağlayın: “Sabah çayımı koyduktan sonra kitabı açacağım.” Bu, “Vaktim olunca okurum” demekten daha somuttur.
  4. Ortamınızı hazırlayın. Kitabı görünür bir yere bırakın, yürüyüş ayakkabılarınızı kapının yanına koyun ya da yarınki iş için belgeyi açın. Hazırlık için ne kadar az şey gerekiyorsa başlamak da o kadar kolay olur.
  5. Tekrarları not edin. Takvime bir nokta koyun ya da telefonunuza kısa bir not yazın. Takip etmek kusursuz bir seri oluşturmak için değil, eylemin ne zaman işe yaradığını ve önüne neyin çıktığını görmek içindir.

Diyelim ki arkadaşlarınızla daha sık iletişimde kalmak istiyorsunuz. Belirsiz bir “Herkese yazmam lazım” düşüncesi yerine, haftanın bir akşamını seçin ve akşam yemeğinden sonra kısa bir mesaj gönderin. Sohbet hemen başlamazsa bu, çabanızın boşa gittiği anlamına gelmez: Amacınız iletişim kurmak için bir fırsat yaratmak, karşınızdaki kişinin vereceği yanıtı kontrol etmek değil.

Bir süre sonra planınızı gözden geçirin. Eylemi düzenli olarak unutuyorsanız seçtiğiniz dayanak uygun olmayabilir: Akşam yemeği her gün farklı saatte yeniyor ya da sık sık dışarıda yemek yiyor olabilirsiniz. Mesajı eve dönmek gibi başka bir olaya bağlamayı deneyin. Adım kolayca yerine geliyor ve daha fazlasını yapmak istiyorsanız yavaş yavaş artırın; ancak zor günler için kısa hâlini koruyun.

Bir gün aksattıktan sonra nasıl devam edilir?

Bir günü kaçırmak, şimdiye kadar yaptıklarınızı silmez. Yalnızca planın o gün işe yaramadığını gösterir. “Neden iradem yok?” diye sormak yerine “Ne engel oldu ve yeniden başlamayı nasıl kolaylaştırabilirim?” diye sorun. Belki sakin bir sabaha güvenmiştiniz ama sabahınız yoğun geçti ya da seçtiğiniz eylem için fazla hazırlık gerekiyordu.

Önceden bir yedek plan belirleyin. Öğle yemeğinden sonra yürüyüşe çıkamadıysanız akşam en yakın mağazaya yürüyebilirsiniz. Bu da mümkün değilse, yürüyüşe dönmek için bir sonraki fırsat ertesi gün öğle yemeği olabilir. Kendinizi ek bir yükle cezalandırmanız ya da kaçırdığınız her günü telafi etmeye çalışmanız gerekmez.

Bir başka tuzak da her şeyi kusursuz yapmayı şart koşmaktır. Yirmi dakika okumayı planladınız ama yalnızca beş dakikanız var diye başlamanın anlamsız olduğuna karar verdiniz. Oysa beş dakika, seçtiğiniz zamanla okuma arasındaki bağı korur. Kusursuz sonuç elde etme isteği sık sık harekete geçmenizi engelliyorsa “Mükemmeliyetçi misiniz, pratik biri mi?” testine göz atın.

Bazen de eylemi tekrarladığınız hâlde beklediğiniz faydayı göremezsiniz. Örneğin, akşam plan yapmak uzayıp uyku saatinizi geciktirebilir. Planınızı tek bir önemli işi not edecek kadar kısaltın ya da başka bir zamana alın. Alışkanlık, amacınıza hizmet etmeli; sırf yapılmış olsun diye yeni bir zorunluluğa dönüşmemeli.

Koşullar uzun süreliğine değiştiyse alışkanlığınızı baştan gözden geçirebilirsiniz. Seyahatteyken, iş değiştirirken ya da hastalık döneminde eski dayanağınız ortadan kalkabilir. Geçici bir seçenek belirleyin, koşulların uygun hâle gelmesini bekleyin ya da şu anda başka bir işin daha önemli olduğuna karar verin. Burada esnek olmak, bir daha asla aksatmayacağınıza dair katı bir söz vermekten daha faydalıdır.

Bir alışkanlığın oluşması kaç gün sürer?

Herkes için geçerli bir süre yoktur. Bir alışkanlığın 21 günde kazanılabileceği sık sık söylenir ama bu, herkes ve her eylem için geçerli, güvenilir bir kural değildir. Su içmeyi hatırlamak gibi basit bir eylemle uyku düzenini baştan aşağı değiştirmek farklı çabalar gerektirir ve farklı koşullarda gerçekleşir.

Takvimdeki bir tarihten çok, eylemin yerleşmeye başladığını gösteren işaretler önemlidir: Doğru durumda eylemi daha sık hatırlarsınız, hazırlık için daha az çaba harcarsınız ve ara verdikten sonra yeniden başlayabilirsiniz. Bununla birlikte, bazı faydalı eylemler planlama gerektirmeye devam eder. Bu, onların işe yaramadığı ya da her şeyi yanlış yaptığınız anlamına gelmez.

Kendinize başarı için katı bir son tarih koymak yerine, planı gözden geçirmek için bir tarih belirleyin. Örneğin, birkaç hafta sonra notlarınıza bakın: En küçük adımı yapabildiniz mi, seçtiğiniz zaman uygun muydu, bir şeyi değiştirmek istiyor musunuz? Böylece eylem henüz otomatikleşmediyse hayal kırıklığına uğramak yerine planınızı iyileştirecek bilgiler elde edersiniz.

Uyku, beslenme ve hareket konusunda başkalarının düzenini kopyalamak yerine kendi ihtiyaçlarınızı ve kısıtlamalarınızı göz önünde bulundurmanız özellikle önemlidir. Kendinizi değerlendirmek için “Sağlığınıza ne kadar özen gösteriyorsunuz?” testini çözebilirsiniz. Test, bir uzmana danışmanın yerini tutmaz.

Sık sorulan sorular

Aynı anda birkaç alışkanlık kazanılabilir mi?

Kazanılabilir ama başlangıçta birini seçmek daha kolaydır: Böylece onu tekrarlamanıza neyin yardımcı olduğunu anlamanız kolaylaşır. İlk adım yerleşince programınızı aşırı doldurmadan bir sonrakini ekleyin.

Alışkanlık kısa sürede sıkıcı gelirse ne yapmalı?

Bu alışkanlığın sizin için önemli bir hedefle bağlantılı olup olmadığını gözden geçirin. Belki daha fazla hareket etmek istiyor ama seçtiğiniz egzersizlerden hoşlanmıyorsunuz. Uygun bir yürüyüş ya da başka bir eylemle değiştirin, ancak size uyan zamanı koruyun.

Her tekrardan sonra kendinizi ödüllendirmeniz gerekir mi?

Gerekmez. Kısa bir yürüyüşten sonra çalışmanın daha keyifli hâle geldiğini fark etmek ya da takvime tamamlandı işareti koymak yeterli olabilir. Ödülünüz hedefinizle çelişmemeli; örneğin uykunuzdan çalmamalı.

Küçük adımı ne zaman büyütmeli?

Adım düzenli olarak gününüze sığmaya başladığında ve gerçekten daha fazlasını eklemek istediğinizde. Gerektiğinde başarısızlık hissine kapılmadan en küçük hâline dönebileceğiniz şekilde artırın.

Size uygun olanla başlayın

Faydalı bir alışkanlık, en etkileyici görünen değil, hayatınıza gerçekten katabildiğiniz alışkanlıktır. Küçük bir eylem seçin, onu tanıdık bir olaya bağlayın ve planınızı değiştirme hakkınızı saklı tutun. Nereden başlayacağınız henüz belli değilse “Hayatınızı en çok hangi alışkanlık iyileştirir?” testini çözün.

Dinlenmeye, sonuçlara yaklaşımınıza ve kendinize gösterdiğiniz özene farklı açılardan bakmak için şu testleri de çözebilirsiniz:

Paylaş

—

← Alışkanlıklar ve verimlilik