Kendinizi zorlamadan sağlığınıza nasıl iyi bakmaya başlayabilirsiniz?
Aynı anda tatlıyı bırakmaya, koşmaya başlamaya ve iki saat daha erken yatmaya çalışmak kısa sürede yorucu olabilir. Bunun yerine, günlük hayatınızda kendinizi iyi hissetmenizi en çok neyin zorlaştırdığına bakın. Belki öğle yemeğini atlıyor, gece geç saatlere kadar oturuyor ya da neredeyse hiç masanızdan kalkmıyorsunuz.
Önümüzdeki hafta için küçük bir adım belirleyin. Örneğin, “daha fazla hareket etmek” yerine “iş günlerinde öğle yemeğinden sonra on dakika yürümek” gibi. Bunu programınızdaki mevcut bir davranışa bağlayın: yemekten sonra yürüyüşe çıkmak, kahvaltıda bir bardak su içmek ya da akşam duşundan sonra yatmaya hazırlanmak.
Başarıyı kusursuz bir istikrarla ölçmeyin. Bir alışkanlığı sürdüremediyseniz fazla zor olup olmadığını düşünün: akşam antrenman yapacak enerjiniz olmayabilir ama sabah kısa bir yürüyüş yapmak mümkün olabilir. Hayatınızı iyileştirebilecek bir alışkanlıkla ilgili test de ilk değişiklikler için hangi yönde ilerleyebileceğinizi seçmenize yardımcı olur.
Uyku ve hareket: Günlük iyilik hâlinin temeli
1. Yeterince uyumaya zaman ayırın
Çoğu yetişkinin günde yaklaşık 7–9 saat uyuması gerekir. Size uygun bir düzen bulmak için önce kalkacağınız saati belirleyin, ardından yatmanız gereken saati hesaplayın. Alarmınız saat yedide çalıyor ve düzenli olarak gece yarısından sonra uykuya dalıyorsanız sorun irade eksikliği değil, uyumaya yeterince zaman ayıramamanız olabilir.
Hafta sonları da dâhil olmak üzere her gün yaklaşık aynı saatte kalkmaya çalışın. Yatmadan önce ışıkları kısın ve yeniden çalışmaya başlamanıza yol açacak işleri bir kenara bırakın. Karmaşık bir akşam rutini oluşturmanız şart değil: Bazen telefonu yataktan uzağa, önceden şarja takmak yeterlidir. Uyku sorunlarınız devam ederse doktorunuzla konuşmanız iyi olur.
2. Gün boyunca hareket edin
Hareket etmek için spor kıyafetleri giymeniz gerekmez. Markete yürüyerek gidin, otobüsten bir durak erken inin ya da öğle yemeğinden sonra kısa bir yürüyüş yapın. İş gününüz oturarak geçiyorsa ara sıra ayağa kalkıp pozisyon değiştirin: Su almaya gidebilir, odada biraz yürüyebilir ya da telefonla ayakta konuşabilirsiniz.
Yetişkinler için hedef, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivitedir. Bu tempoda nefesiniz hızlanır ama yine de konuşabilirsiniz. Hedefi tek seferde tamamlamanız gerekmez: Günde birkaç kez onar dakika yürümek de işe yarar. Uzun süredir düzenli hareket etmiyorsanız kendinizi rahat hissettiğiniz bir düzeyden başlayıp süreyi yavaş yavaş artırın.
3. Kaslarınızı güçlendirin
Güçlü kaslar alışveriş poşetlerini taşımak, merdiven çıkmak ve sandalyeden kalkmak gibi günlük işleri kolaylaştırır. Yetişkinlere genellikle haftada en az iki gün, ana kas gruplarını çalıştıran egzersizler önerilir. Başlamak için spor salonu üyeliği gerekmez: Sandalyeye oturup kalkma, duvar şınavı ya da egzersiz bandıyla yapılan hareketler işinizi görür.
Birkaç tekrarla başlayın ve hareketleri doğru yaptığınıza dikkat edin. Zorlandığınızı hissetmeniz normaldir ancak keskin bir ağrıya katlanmanız gerekmez. Bir sakatlığınız ya da kronik hastalığınız varsa veya hangi egzersizlerin size uygun olduğundan emin değilseniz planınızı doktorunuzla ya da fizyoterapistinizle görüşün. Gelecek hafta da tekrarlayabileceğiniz bir seçenek belirleyin.
Beslenme ve günlük alışkanlıklar
4. Tabağınıza farklı besinler ekleyin
Mükemmel bir besin aramak yerine genel beslenme düzeninize bakın. Sebze ve meyvelere, protein kaynaklarına, baklagillere, tam tahıllı ürünlere ve sağlıklı yağlara düzenli olarak yer vermeye çalışın. Alışveriş listenizin tamamını değiştirmeniz gerekmez: Her zamanki karabuğday yemeğinize fasulye ve sebze ekleyebilir, kahvaltıda da size uygunsa meyve ya da sade yoğurt yiyebilirsiniz.
Yoğun günler için kolay bir yedek seçenek bulundurun: Dondurulmuş sebze, yumurta ya da konserve fasulye gibi. Böylece akşam geç saate kadar düzgün bir şey yemeden kalma ihtimaliniz azalır. Yiyecekleri “temiz” ve “yasak” diye ayırmayın: Önemli olan, sağlığınızı, tercihlerinizi ve bütçenizi göz önünde bulundurarak düzenli olarak nasıl beslendiğinizdir.
5. Su için ve susadığınızı fark edin
Vücudun suya ihtiyacı vardır ancak herkes için geçerli, sabit bir bardak sayısı yoktur: İhtiyaç; hareket düzeyine, hava durumuna, beslenmeye ve sağlık durumuna göre değişir. Günlük hayatta susadığınızı fark ettiğinizde ve yemeklerle birlikte ya da öğün aralarında su içmek genellikle yeterlidir. Sıcak havalarda ya da fiziksel aktivite sırasında daha fazla suya ihtiyaç duyabilirsiniz.
Su içmeyi sık sık unutuyorsanız çalışma masanızın yanına bir bardak koyun ya da yürüyüşe çıkarken yanınıza şişe alın. Kendinizi zorlayıp bir kerede çok miktarda su içmeyin. Doktorunuz sıvı tüketiminizi kısıtlamanızı ya da özel olarak hesaplamanızı önerdiyse bu tavsiyeye uyun. Şekerli içecekleri hayatınızdan tamamen çıkarmanız şart değil ama suyu alışkanlık hâline getirin.
6. Sigara ve alkolün zararlarını azaltın
Sigarayı bırakmak her yaşta sağlığınıza iyi gelir. Sigara içiyorsanız önce hangi anlarda canınızın özellikle sigara istediğini gözlemleyin: Kahve içerken, tartışma sonrasında ya da iş molasında mı? Böylece belirli bir alışkanlığın yerine koyabileceğiniz bir şey önceden düşünebilirsiniz; örneğin sigarasız hava almaya çıkmak ya da elinizi bir fincan çayla meşgul etmek.
Olası tetikleyicileri anlamak için sigara içme nedenleriyle ilgili testi çözebilirsiniz. Tek başınıza bırakmakta zorlanıyorsanız doktorunuza başvurun: İlaçlar dâhil, destek almanın farklı yolları var. Alkol konusunda ise sağlık açısından az içmek daha iyidir. Bir buluşma için önceden alkolsüz bir içecek seçebilir ya da kendi alışılmış tüketiminizi anlamak için hangi günlerde içtiğinizi not edebilirsiniz.
Dinlenme, koruyucu sağlık ve kendinize iyi bakmak
7. Tamamen tükenmeden mola verin
Dinlenmek, saatlerce zorlandıktan sonra başvurulan son çare olmak yerine düzenli olduğunda daha iyi sonuç verir. İşler arasında ayağa kalkmayı, uzağa bakmayı, biraz yürümeyi ya da birkaç dakika boyunca yeni bildirimlere bakmadan oturmayı deneyin. Gün boyu insanlarla iletişim hâlindeyseniz sessiz bir mola mesajlaşmaktan daha iyi gelebilir; uzun süre tek başınıza oturuyorsanız kısa bir sohbet tam tersine iyi hissettirebilir.
Her molanın verimli geçmesi gerekmez. Sosyal medya akışına göz atabilirsiniz ama bunun sonucunda nasıl hissettiğinize dikkat edin: Daha sakin mi oldunuz, yoksa daha mı çok yoruldunuz? Kendinizi nasıl toparladığınızı gözlemlemek için ne kadar iyi dinlenebildiğinizle ilgili testi çözün. Ardından, alışılmış molalarınızdan en az birini size gerçekten soluk aldıran bir şeyle değiştirmeyi deneyin.
8. İletişiminizi sürdürün ve yardım isteyin
Sağlığınıza iyi bakmak yalnızca bedeninizle ilgili değildir. Güvendiğiniz insanlarla iletişim kurmak, zorluklarla tek başınıza mücadele etmenizi önler. Her gün kalabalık bir grupla buluşmanız gerekmez: Bazen bir yürüyüş için sözleşmek, yakınınıza mesaj atmak ya da belirli bir işte yardıma ihtiyacınız olduğunu açıkça söylemek yeterlidir.
Uzun süredir devam eden gerginliği de göz ardı etmeyin. Kaygı, çökkünlük ya da yorgunluk uyumanızı, çalışmanızı ve gündelik hayatınızı sürdürmenizi zorlaştırıyorsa kendinize “toparlanmanız” için baskı yapmayın. Durumunuzu doktorunuzla ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşün. Destek almak, başaramadığınızın göstergesi değil; kendinize iyi bakmanın bir parçası olabilir.
9. Koruyucu sağlık kontrollerini ve uyarı işaretlerini ertelemeyin
Koruyucu sağlık, internetten bulduğunuz bir listedeki tüm testleri durmadan yaptırmak demek değildir. Yaşınıza, sağlık durumunuza, aile geçmişinize ve yaşadığınız yerdeki önerilere göre hangi muayenelerin, tetkiklerin ve aşıların gerekli olduğunu doktorunuzla konuşmanız daha faydalıdır. Önemli noktaları unutmamak için sorularınızı önceden not edin.
Yeni, alışılmadık ya da giderek kötüleşen bir belirti ortaya çıkarsa rutin kontrolünüzü beklemeyin. Örneğin geçmeyen bir ağrı ya da kendinizi nasıl hissettiğinizde belirgin bir değişiklik varsa bunu bir uzmanla görüşün. Şiddetli göğüs ağrısı, konuşmanın ya da nefes almanın aniden bozulması gibi acil durum belirtilerinde acil yardım alın. Tetkik sonuçlarınızı ve kullandığınız ilaçların listesini kolayca bulabileceğiniz bir yerde saklayın.
10. Her gün dişlerinize bakım yapın
Ağız sağlığı da küçük ve düzenli davranışlara bağlıdır. Dişlerinizi günde iki kez florürlü diş macunuyla fırçalayın; diş eti çizgisine de dikkat edin ve fırçayı çok bastırmayın. Diş aralarını temizlemek için diş ipi ya da size uygun başka araçlar kullanın; bunları seçerken diş hekiminizden yardım alabilirsiniz.
Akşam dişlerinizi fırçalamayı unutmamak için bu alışkanlığı yüzünüzü yıkamak gibi zaten yaptığınız bir şeyle eşleştirin. Diş etleriniz düzenli olarak kanıyorsa, ağrı ya da hassasiyet başladıysa yalnızca diş macununu değiştirerek sorunu geçiştirmeyin: Randevu alın. Koruyucu diş hekimi ziyaretlerinin sıklığını diş hekiminizle konuşun; bu sıklık dişlerinizin ve diş etlerinizin durumuna bağlıdır.
Sık sorulan sorular
Hangi alışkanlıkla başlamak daha iyi olur?
Sizin için önemli bir sorunu çözen ve programınıza sığan alışkanlıkla. Sürekli uykusuz kalıyorsanız akşam işlerinizi bitirmeye zaman ayırmayı deneyin. Evden neredeyse hiç çıkmıyorsanız kısa bir yürüyüşle başlayın.
Beslenme düzenimi tamamen değiştirmem gerekir mi?
Hayır. Ulaşabileceğiniz tek bir besini ya da öğünü eklemek daha kolaydır: Örneğin öğle yemeğine sebze eklemek ya da evden çıkmadan önce basit bir kahvaltı yapmak. Bir hastalığınız ya da özel beslenme ihtiyacınız varsa kişisel değişiklikleri bir uzmanla görüşün.
Alışkanlığımı sürekli aksatıyorsam ne yapmalıyım?
Hedefi küçültün ve zamanlamanın size uygun olup olmadığını kontrol edin. İşten sonra beş dakika hareket etmek, bir saatlik antrenmandan daha gerçekçi olabilir. Bir kez aksatmanız önceki çabalarınızı boşa çıkarmaz: İlk fırsatta yeniden başlayabilirsiniz.
Yürüyüş antrenmanın yerini tutar mı?
Tempolu yürüyüş orta yoğunlukta fiziksel aktivite sayılabilir ve haftalık toplamınıza dâhil edilebilir. Bununla birlikte kasları güçlendiren egzersizleri de ayrı olarak, sağlık durumunuza ve imkânlarınıza uygun şekilde eklemek faydalıdır.
Tek bir adımla başlayın
Sağlığınıza iyi bakmak, kusursuzca uygulamanız gereken bir kurallar listesi değildir. Tek bir alışkanlık seçin, haftanıza nasıl uyduğunu görün ve diğerlerini zamanla ekleyin. Güçlü yönlerinizi ve değişim fırsatlarını fark etmek için “Sağlığınıza ne kadar iyi bakıyorsunuz?” testini çözün.
Test, bir uzmana danışmanın yerini tutmaz.
Devam etmek isterseniz işte alışkanlıklar ve dinlenmeyle ilgili testlerden oluşan bir seçki: