TESTOMANIA

Chọn ngôn ngữ trang web

Những lầm tưởng phổ biến mà hầu như ai cũng tin

Chúng tôi tổng hợp những quan niệm sai lầm phổ biến về sức khỏe, thiên nhiên và lịch sử, rồi tìm hiểu sự thật đằng sau chúng. Hãy thử xem những điều bạn vẫn nghĩ là đúng có đứng vững trước các bằng chứng hay không.

Lầm tưởng phổ biến có ở khắp nơi: từ những lời khuyên khi bị cảm lạnh đến các câu chuyện về những nhà hàng hải thời cổ đại. Có những điều quen tai đến mức chúng ta nhắc lại mà chẳng buồn nghĩ xem chúng bắt nguồn từ đâu. Nhưng một điều nghe quen không có nghĩa là nó đúng.

Dưới đây, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu những quan niệm sai lầm phổ biến về sức khỏe, thiên nhiên và lịch sử. Bạn sẽ biết chúng sai ở đâu, sự thật nào ẩn sau những câu chuyện hấp dẫn và cách tự kiểm chứng những khẳng định tương tự.

Trước tiên, hãy thử phân biệt sự thật với lầm tưởng trong bài trắc nghiệm của chúng tôi.

Lầm tưởng về não bộ và sức khỏe

Lầm tưởng: Con người chỉ sử dụng 10% bộ não

Sự thật: Các vùng não khác nhau đảm nhiệm những chức năng khác nhau, và trong ngày, chúng ta sử dụng nhiều hơn một phần mười bộ não. Khi đọc, trò chuyện, vận động hay nghỉ ngơi, hoạt động được phân bổ giữa nhiều vùng não. Điều đó không có nghĩa là toàn bộ não hoạt động với cường độ như nhau trong từng giây: nhiệm vụ và mức độ hoạt động luôn thay đổi. Lầm tưởng này hấp dẫn vì hứa hẹn một nguồn tiềm năng còn ẩn giấu: cứ như thể chỉ cần tìm ra một phương pháp đặc biệt là trí nhớ hay năng lực của ta sẽ được cải thiện vượt bậc. Trên thực tế, học tập thường xuyên, rèn luyện kỹ năng và ngủ đủ giấc hữu ích hơn nhiều so với việc tìm một chiếc nút thần kỳ để bật những phần trăm «còn lại».

Lầm tưởng: Tóc ướt ra ngoài sẽ khiến bạn bị cảm

Sự thật: Cảm lạnh do virus gây ra, chứ không phải chỉ vì ra ngoài khi tóc còn ướt. Nếu bạn bị lạnh trên đường về nhà, điều đó không có nghĩa là bệnh xuất hiện trực tiếp do thời tiết lạnh: để bị nhiễm bệnh, bạn cần tiếp xúc với virus. Tuy vậy, vào mùa lạnh, mọi người thường dành nhiều thời gian hơn trong nhà và ở gần nhau, tạo điều kiện cho virus đường hô hấp lây lan. Mặc ấm phù hợp với thời tiết giúp bạn dễ chịu và tránh bị hạ thân nhiệt, nhưng đội mũ ấm không thể thay thế những biện pháp phòng ngừa bệnh truyền nhiễm thông thường, như rửa tay và thông gió.

Lầm tưởng: Thuốc kháng sinh chữa được mọi bệnh cảm

Sự thật: Thuốc kháng sinh tác động lên vi khuẩn, nhưng không chữa được các bệnh nhiễm virus. Cảm lạnh thông thường do virus gây ra, vì vậy uống kháng sinh chỉ vì bị sổ mũi và đau họng là không có ích. Đôi khi nhiễm virus có thể kéo theo nhiễm khuẩn, nhưng việc có cần điều trị hay không phải do chuyên gia y tế xác định. Tự ý dùng thuốc có thể gây tác dụng phụ và góp phần làm vi khuẩn kháng kháng sinh. Đừng giữ lại thuốc còn thừa để «dùng lần sau» hay chia sẻ với người thân. Bài trắc nghiệm trên trang web không thay thế cho việc tư vấn với chuyên gia.

Lầm tưởng về động vật và thiên nhiên

Lầm tưởng: Cá vàng quên mọi thứ sau ba giây

Sự thật: Cá vàng có thể học hỏi và ghi nhớ thông tin lâu hơn nhiều so với vài giây. Chẳng hạn, chúng có thể ghi nhớ đặc điểm môi trường xung quanh và liên kết một số tín hiệu nhất định với việc được cho ăn. Điều đó không có nghĩa là cá cảm nhận thế giới và ghi nhớ sự việc giống con người. Nhưng hình dung cuộc sống của chúng như thể lúc nào cũng lần đầu khám phá cùng một bể cá thì quả là sai lầm. Trí nhớ ở động vật biểu hiện theo nhiều cách khác nhau; tốt hơn hết là đánh giá qua những nhiệm vụ cụ thể thay vì một câu nói vui tai. Bạn sẽ tìm thấy thêm nhiều câu hỏi bất ngờ về thế giới động vật trong bài trắc nghiệm về động vật.

Lầm tưởng: Tắc kè hoa chỉ đổi màu để ngụy trang

Sự thật: Tắc kè hoa đổi màu không chỉ để hòa vào phông nền. Màu sắc của chúng có thể phụ thuộc, chẳng hạn, vào nhiệt độ và sự tương tác với những cá thể khác. Màu sắc cũng giúp chúng phát đi tín hiệu: vẻ ngoài của con vật thay đổi tùy theo tình huống. Tuy nhiên, không phải tắc kè hoa nào cũng có thể lập tức bắt chước mọi họa tiết nơi người ta đặt nó xuống như trong phim hoạt hình. Hình dung chúng như một «chiếc máy photocopy» sống có thể đổi màu theo ý muốn đã đơn giản hóa một khả năng thú vị hơn nhiều. Quả thật, đôi khi rất khó phát hiện một con vật trên cành cây, nhưng không phải lần nào nó đổi màu cũng là để trốn đi.

Lầm tưởng: Mùa hè nóng vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn

Sự thật: Nguyên nhân chính khiến các mùa thay đổi là trục Trái Đất nghiêng. Khi một bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời, tia nắng chiếu xuống đó trực diện hơn và ban ngày dài hơn. Cùng lúc ấy, bán cầu còn lại nhận được ít ánh sáng hơn: đó là mùa đông. Một cách đơn giản để kiểm chứng lầm tưởng này là nhớ rằng tháng Bảy là mùa hè ở Bắc bán cầu và mùa đông ở Nam bán cầu. Khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời quả thật thay đổi trong năm, nhưng điều đó không giải thích được vì sao hai nửa địa cầu lại có mùa trái ngược nhau. Vì vậy, hướng chiếu của tia nắng và độ dài ngày mới là những yếu tố quan trọng hơn để hiểu thời tiết.

Những lầm tưởng lịch sử dễ nhớ

Lầm tưởng: Columbus chứng minh Trái Đất hình cầu

Sự thật: Những người có học đã biết Trái Đất có dạng hình cầu từ rất lâu trước chuyến đi của Columbus. Đoàn thám hiểm của ông tìm đường biển phía tây đến châu Á, chứ không nhằm thuyết phục những người đương thời rằng hành tinh này không phẳng. Chuyến đi đưa người châu Âu đến bờ biển của những vùng đất mà họ không xem là một phần của tuyến đường quen thuộc tới châu Á. Câu chuyện về người anh hùng tranh luận với tất cả những ai tin Trái Đất phẳng nghe như cốt truyện phim có sẵn, nhưng lại bóp méo bản chất các cuộc tranh luận thời đó. Cụ thể, một vấn đề quan trọng khi ấy là kích thước Trái Đất và khoảng cách đến châu Á.

Lầm tưởng: Người Viking nhất định đội mũ sừng

Sự thật: Không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy người Viking thường đội mũ có sừng khi ra trận. Thế nhưng, hình ảnh ấy đã ăn sâu vào nghệ thuật và văn hóa đại chúng. Chỉ cần nghĩ đến một tấm áp phích, trang phục lễ hội hay nhân vật hoạt hình là gần như chắc chắn bạn sẽ hình dung một chiến binh với cặp sừng trên mũ. Một hình ảnh dễ nhận ra rất dễ bị nhầm là chính xác về lịch sử. Khi thấy một chi tiết trang phục ấn tượng trong phim, hãy tự hỏi: chi tiết đó dựa trên các phát hiện khảo cổ hay do những họa sĩ và nhà dàn dựng sau này sáng tạo ra? Trang phục vẫn có thể rất bắt mắt dù không phải là bản phục dựng chính xác.

Lầm tưởng: Có thể nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành từ Mặt Trăng bằng mắt thường

Sự thật: Không thể nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành từ Mặt Trăng bằng mắt thường. Dù công trình này rất dài, nó lại tương đối hẹp và hòa lẫn vào địa hình xung quanh khi nhìn từ khoảng cách xa như vậy. Đôi khi, lầm tưởng này bị nhập nhằng với một câu hỏi khác: có thể nhìn thấy gì từ quỹ đạo thấp quanh Trái Đất. Nhưng quỹ đạo và Mặt Trăng cách Trái Đất rất khác nhau, còn việc nhìn thấy một vật thể phụ thuộc vào ánh sáng, thời tiết, độ tương phản và nhiều điều kiện khác. Trước khi tranh luận xem có thể nhìn thấy một công trình từ vũ trụ hay không, hãy xác định chính xác là từ đâu và bằng phương tiện nào người ta định quan sát nó.

Những chi tiết lịch sử đặc biệt thích hợp để kiểm chứng bằng cách so sánh. Chẳng hạn, bài trắc nghiệm «Cái gì xuất hiện trước?» mời bạn đối chiếu các sự kiện và phát minh thay vì chỉ dựa vào những hình dung quen thuộc về quá khứ.

Cách phân biệt lầm tưởng với sự thật

Một câu chuyện nghe có sức thuyết phục không tự nhiên trở thành bằng chứng chỉ vì bạn đã nghe nó nhiều lần. Việc lặp đi lặp lại khiến câu nói trở nên quen thuộc, và những điều quen tai rất dễ bị xem là đáng tin. Lầm tưởng thường tồn tại lâu cũng vì chúng đơn giản: một lời giải thích sinh động dễ nhớ hơn nhiều điều kiện và ngoại lệ.

Lần tới khi gặp một khẳng định chắc nịch, hãy thử kiểm chứng theo các bước sau:

  1. Tìm nguồn ban đầu. Cụm từ «các nhà khoa học đã chứng minh» mà không nêu tên nghiên cứu hay đường dẫn sẽ không giúp bạn biết chính xác điều gì đã được kiểm tra và kết luận ra sao.
  2. Làm rõ điều kiện. Hãy hỏi khẳng định đó nói về những người, loài vật, địa điểm hay thời điểm nào. Kết luận trong một tình huống không nhất thiết đúng với mọi tình huống khác.
  3. Đối chiếu một số nguồn đáng tin cậy. Với vấn đề sức khỏe, hãy tham khảo tài liệu của các cơ quan y tế; với lịch sử, hãy tìm đến bộ sưu tập bảo tàng và sách tra cứu. Chú ý xem cách giải thích của các nguồn đó có thống nhất hay không.
  4. Kiểm tra những từ ngữ tuyệt đối. «Luôn luôn», «không bao giờ» và «tất cả» khiến câu nói nghe ấn tượng, nhưng chỉ cần một ngoại lệ có thật là đủ bác bỏ kiểu khái quát hóa ấy.

Chẳng hạn, khẳng định «tắc kè hoa chỉ đổi màu để ngụy trang» sẽ không còn đứng vững nếu ta tìm thấy một nguyên nhân đổi màu khác đã được xác nhận. Còn câu «đôi khi màu sắc giúp chúng ngụy trang» cần được kiểm tra riêng: câu này không giống với lầm tưởng tuyệt đối ban đầu. Để luyện tập nhận ra những khác biệt như vậy, bạn cũng có thể thử bài trắc nghiệm kiến thức tổng quát.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao những lầm tưởng phổ biến lại khó bị loại bỏ?

Chúng ngắn gọn, sinh động và dễ truyền miệng. Việc lặp lại khiến chúng ta cảm thấy quen thuộc, nhưng tự nó không chứng minh rằng khẳng định ấy đúng.

Một lầm tưởng có thể chứa một phần sự thật không?

Có. Chẳng hạn, thời tiết lạnh có liên quan đến tính mùa vụ của bệnh cảm, nhưng nguyên nhân trực tiếp gây nhiễm bệnh là virus. Điều quan trọng không chỉ là tìm ra một chi tiết đúng, mà còn phải kiểm tra kết luận chung.

Chỉ cần một nguồn là đủ để kiểm chứng sự thật không?

Đôi khi nguồn ban đầu đã đưa ra câu trả lời trực tiếp, nhưng đối chiếu với những tài liệu uy tín khác có thể giúp phát hiện các điều kiện bị bỏ qua, lỗi trong quá trình thuật lại hoặc thông tin lỗi thời.

Nên làm gì nếu các nguồn đáng tin cậy đưa ra thông tin khác nhau?

Hãy xem ngày xuất bản và cách diễn đạt chính xác: có thể các tác giả đang trả lời những câu hỏi khác nhau. Nếu bất đồng vẫn còn, tốt hơn hết là thừa nhận sự chưa chắc chắn thay vì chọn câu trả lời thuận tiện nhất.

Thử xem bạn nhớ được đến đâu

Không phải lúc nào cũng dễ phân biệt lầm tưởng với sự thật ngay từ cái nhìn đầu tiên: một câu chuyện quen thuộc có thể ẩn chứa ngoại lệ quan trọng. Hãy vận dụng những điều vừa biết trong bài trắc nghiệm chính «Bạn có phân biệt được sự thật với lầm tưởng không?» và xem điều gì sẽ khiến bạn bất ngờ.

Nếu muốn tiếp tục, hãy chọn một bài trắc nghiệm trong bộ sưu tập này:

Chia sẻ

—

← Giáo dục và kiến thức