Thế giới cổ đại: từ nông nghiệp đến sự sụp đổ của La Mã
Khoảng năm 10.000 TCN, người dân ở một số khu vực bắt đầu chuyển sang trồng trọt và chăn nuôi. Quá trình này không diễn ra đồng thời ở mọi nơi, cũng không khiến con người lập tức từ bỏ săn bắt. Tuy nhiên, các khu định cư lâu dài dần phát triển, còn nguồn lương thực dự trữ giúp một bộ phận cư dân chuyên làm nghề thủ công và quản lý.
Vào thiên niên kỷ IV TCN, những thành phố lớn và một trong những hệ thống chữ viết đầu tiên xuất hiện ở Lưỡng Hà. Chữ viết giúp ghi chép hàng hóa, nợ nần và thuế khóa. Ngày nay, việc ghi danh sách mua sắm trên điện thoại có vẻ hết sức bình thường, nhưng ý tưởng lưu giữ thông tin bên ngoài trí nhớ đã là một bước tiến quan trọng trong lịch sử xã hội.
Vào thiên niên kỷ III TCN, người Ai Cập cổ đại xây dựng các kim tự tháp, trong đó có kim tự tháp Khufu nổi tiếng. Các nhà nước cũng tồn tại ở những khu vực khác, chẳng hạn như lưu vực sông Ấn và Trung Quốc. Sự phát triển của họ cho thấy lịch sử thế giới không chỉ là một đường thẳng từ Ai Cập đến châu Âu hiện đại. Tìm hiểu thêm về các pharaoh và tín ngưỡng Ai Cập cổ đại qua bài kiểm tra kiến thức về Ai Cập cổ đại.
Vào thế kỷ V TCN, nền dân chủ phát triển ở Athens: công dân tham gia thảo luận và đưa ra quyết định. Tuy nhiên, không phải cư dân nào cũng có quyền công dân: phụ nữ, nô lệ và người nhập cư bị loại khỏi đời sống chính trị. Athens là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân chủ, nhưng không đồng nghĩa với quyền bầu cử phổ thông như ngày nay.
Năm 476, vị hoàng đế cuối cùng của Đế quốc Tây La Mã bị phế truất. Đây thường được xem là mốc ranh giới ước lệ giữa thời cổ đại và Trung đại trong lịch sử châu Âu. Tuy vậy, Đế quốc Đông La Mã, còn gọi là Byzantine, tiếp tục tồn tại gần một nghìn năm nữa.
Thời Trung đại: tôn giáo, thương mại và giao lưu tri thức
Vào thế kỷ VII, Hồi giáo ra đời trên bán đảo Ả Rập. Trong những thế kỷ tiếp theo, thế giới Hồi giáo mở rộng trên những vùng lãnh thổ rộng lớn, nơi thương mại, y học, toán học và nhiều lĩnh vực tri thức khác phát triển. Các học giả dịch và nghiên cứu những tác phẩm thuộc nhiều truyền thống khác nhau, còn các tuyến đường thương mại kết nối những thành phố từ Địa Trung Hải đến châu Á.
Thời Trung đại không phải là một giai đoạn hoàn toàn trì trệ. Các thành phố phát triển, trường đại học ra đời, thương nhân vận chuyển hàng hóa và ý tưởng. Con đường Tơ lụa không phải chỉ có một tuyến đường mà là cả một mạng lưới lộ trình: lụa, giấy, công nghệ và các tư tưởng tôn giáo được truyền bá qua đó. Thuốc súng và la bàn, chẳng hạn, dần được phổ biến ra thế giới rộng lớn hơn từ Trung Quốc và các nước khác.
Vào thế kỷ XIII, các cuộc chinh phạt của người Mông Cổ đã tạo nên một đế chế rộng lớn ở Á-Âu. Những cuộc chinh phạt này gây ra sự tàn phá và cướp đi sinh mạng của nhiều người, đồng thời làm thay đổi điều kiện giao thương và đi lại trên những quãng đường dài. Cần nhớ đến cả hai mặt của quá trình này: các mối liên hệ trở nên chặt chẽ hơn không xóa đi bạo lực đã đi kèm với chúng.
Vào thế kỷ XIV, dịch hạch, còn gọi là Cái Chết Đen, cướp đi sinh mạng của rất nhiều người ở châu Á, châu Âu và Bắc Phi. Dịch bệnh ảnh hưởng đến lao động, kinh tế và đời sống thường nhật. Còn năm 1453, quân Ottoman chiếm Constantinople, chấm dứt Đế quốc Byzantine. Mốc này cũng thường được xem là một ranh giới ước lệ của thời Trung đại.
Giữa thế kỷ XV cũng gắn với sự ra đời của nghề in ở châu Âu: Johannes Gutenberg đã sử dụng máy in với các con chữ rời. Tuy nhiên, công nghệ in đã xuất hiện ở Đông Á từ trước đó. Bạn có thể thử so sánh những phát minh này qua bài kiểm tra “Cái nào xuất hiện trước?”.
Cận đại: các tuyến hàng hải, cách mạng và nhà máy
Năm 1492, đoàn thám hiểm của Christopher Columbus đến các đảo Caribe. Với cư dân châu Mỹ, đây không phải là việc “khám phá” vùng đất của họ: nhiều dân tộc và nhà nước đã tồn tại ở đó từ lâu. Chuyến đi này là một phần mở đầu cho những mối liên hệ thường xuyên giữa châu Mỹ và châu Âu, kéo theo các cuộc chinh phục, dịch bệnh, ách thống trị thuộc địa và việc cưỡng bức di chuyển con người.
Việc trao đổi qua Đại Tây Dương đã làm thay đổi chế độ ăn uống ở nhiều nơi trên thế giới. Khoai tây và cà chua có nguồn gốc từ châu Mỹ, theo thời gian đã trở thành những loại thực phẩm quen thuộc ở châu Âu và nhiều nơi khác. Nhưng lịch sử của quá trình trao đổi này cũng bao gồm nạn buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương: hàng triệu người châu Phi bị cưỡng bức đưa qua đại dương và biến thành nô lệ.
Năm 1517, sự kiện Martin Luther lên tiếng là một trong những khởi đầu của Cải cách Kháng nghị, phong trào làm thay đổi đời sống tôn giáo và chính trị ở châu Âu. Trong những thế kỷ tiếp theo, Cách mạng Khoa học và phong trào Khai sáng thúc đẩy sự quan tâm đến quan sát, bằng chứng, quyền con người và cách tổ chức quyền lực. Những tư tưởng này lan rộng dần và gây ra nhiều tranh luận.
Năm 1776, Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ được thông qua, còn năm 1789, Cách mạng Pháp bắt đầu. Những khẩu hiệu tự do và bình đẳng của cuộc cách mạng có ảnh hưởng đến các phong trào chính trị ở nhiều nước, dù những năm cách mạng cũng gắn liền với bạo lực và cuộc đấu tranh giành quyền lực. Năm 1804, Haiti tuyên bố độc lập: cuộc cách mạng ở đây bắt nguồn từ cuộc nổi dậy của những người bị bắt làm nô lệ và trở thành sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống chế độ nô lệ.
Từ cuối thế kỷ XVIII, Cách mạng Công nghiệp làm thay đổi hoạt động sản xuất: máy móc và nhà máy dần giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Động cơ hơi nước góp phần phát triển đường sắt và vận tải. Những thay đổi này tác động rõ rệt đến các gia đình: người dân chuyển đến thành phố và làm việc trong nhà máy, thường trong điều kiện khắc nghiệt. Về sau, các phong trào công nhân đấu tranh để giới hạn thời gian làm việc và giành những quyền lợi lao động khác.
Thế kỷ XX và XXI: chiến tranh và một thế giới kết nối
Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918) ảnh hưởng đến nhiều quốc gia và dẫn đến sự tan rã của một số đế chế. Hệ quả của cuộc chiến không chỉ là những đường biên giới mới: tổn thất nhân mạng khổng lồ, khó khăn kinh tế và xung đột chính trị tiếp tục tác động đến cuộc sống sau khi tiếng súng chấm dứt.
Chiến tranh thế giới thứ hai (1939–1945) còn tàn khốc hơn. Đức Quốc xã và các đồng minh tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược; nạn diệt chủng Holocaust khiến sáu triệu người Do Thái bị sát hại, cùng với việc các nhóm người khác bị đàn áp và giết hại. Năm 1945, Hoa Kỳ ném bom nguyên tử xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki của Nhật Bản. Cũng trong năm đó, Liên Hợp Quốc được thành lập.
Sau chiến tranh, Chiến tranh Lạnh bắt đầu — cuộc đối đầu kéo dài giữa Liên Xô và Hoa Kỳ cùng các đồng minh. Cuộc đối đầu bao gồm chạy đua vũ trang, cạnh tranh trong chinh phục không gian và các xung đột ở nhiều khu vực, dù hai siêu cường không trực tiếp tiến hành một cuộc chiến tranh lớn với nhau. Năm 1969, con người lần đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng: phi hành đoàn tàu Apollo 11 của Mỹ đã cho thấy công nghệ vũ trụ đạt được những thành tựu nào.
Quá trình phi thực dân hóa cũng diễn ra song song: nhiều quốc gia ở châu Á và châu Phi giành độc lập khỏi các cường quốc châu Âu. Quá trình này diễn ra theo nhiều cách khác nhau và không tự động giải quyết mọi vấn đề kinh tế, chính trị. Năm 1989, Bức tường Berlin sụp đổ, còn năm 1991, Liên Xô tan rã. Đây là những dấu mốc quan trọng đánh dấu hồi kết của Chiến tranh Lạnh.
Cuối thế kỷ XX, internet trở nên phổ biến với đông đảo công chúng, còn World Wide Web giúp người dùng dễ dàng chuyển từ trang này sang trang khác thông qua các liên kết. Internet và web không phải là một: internet kết nối các mạng, còn web hoạt động trên nền tảng đó. Vì vậy, gửi email, mua sắm trực tuyến và đọc bài viết này đều gắn với lịch sử rộng lớn hơn của sự phát triển trong lĩnh vực liên lạc và máy tính.
Năm 2020, Tổ chức Y tế Thế giới xác định sự lây lan của COVID-19 là một đại dịch. Việc đóng cửa biên giới, làm việc từ xa và đưa nhiều dịch vụ lên mạng cho thấy các quốc gia gắn bó với nhau chặt chẽ đến mức nào, cũng như một sự kiện toàn cầu có thể nhanh chóng làm thay đổi sinh hoạt thường ngày ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu học lịch sử thế giới từ đâu?
Hãy bắt đầu bằng trình tự các thời kỳ: cổ đại, Trung đại, cận đại và hiện đại. Sau đó, gắn một số sự kiện tiêu biểu với từng thời kỳ và tìm hiểu những gì diễn ra đồng thời ở các khu vực khác nhau. Ranh giới giữa các thời kỳ chỉ mang tính ước lệ và thường dựa trên cách phân chia lịch sử của châu Âu.
Trước tiên nên nhớ những mốc nào trong lịch sử thế giới?
Để bắt đầu, bạn có thể ghi nhớ các năm 476, 1453, 1492, 1789, 1914, 1939 và 1991. Điều quan trọng không chỉ là học thuộc các con số, mà còn hiểu chúng gắn với sự kiện nào: chẳng hạn, năm 1789 đánh dấu sự khởi đầu của Cách mạng Pháp, chứ không phải thời điểm cuộc cách mạng kết thúc.
Vì sao một sự kiện có thể được đánh giá theo nhiều cách khác nhau?
Hệ quả của sự kiện phụ thuộc vào trải nghiệm của nhóm người mà ta xem xét. Những chuyến hải hành vượt đại dương mở rộng cơ hội giao thương cho các cường quốc châu Âu, nhưng với nhiều dân tộc bản địa ở châu Mỹ, chúng đồng nghĩa với chinh phục, dịch bệnh và mất đất. Hãy thử đối chiếu nhiều góc nhìn và nguồn tư liệu khác nhau.
Làm sao ghi nhớ dòng thời gian lịch sử mà không cần học vẹt?
Hãy kết nối các mốc thời gian thành chuỗi nguyên nhân và hệ quả, đồng thời tìm những ví dụ quen thuộc. Chẳng hạn, sự phổ biến của nghề in gắn với việc sách trở nên dễ tiếp cận hơn, còn Cách mạng Công nghiệp gắn với nhà máy và đường sắt. Bạn có thể củng cố kiến thức ở nhiều lĩnh vực qua bài kiểm tra kiến thức tổng hợp.
Thử xem bạn còn nhớ những gì
Lịch sử thế giới sẽ dễ hiểu hơn khi các mốc thời gian trở thành chuỗi sự kiện, quyết định và thay đổi trong đời sống thường nhật. Hãy làm “Bài kiểm tra lịch sử thế giới” và xem bạn nắm vững các thời kỳ khác nhau đến đâu.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy thử các bài kiểm tra khác về lịch sử và kiến thức tổng hợp: