TESTOMANIA

Chọn ngôn ngữ trang web

La bàn chính trị: cánh tả, cánh hữu và những xu hướng khác

Cùng tìm hiểu khác biệt giữa các quan điểm chính trị và vì sao chỉ dùng trục “tả — hữu” là chưa đủ. Qua những ví dụ đời thường, bài viết cho thấy kinh tế, tự do và vai trò của nhà nước liên quan với nhau ra sao.

La bàn chính trị là sơ đồ giúp so sánh quan điểm về kinh tế, nhà nước và các quyền tự do cá nhân. Thông thường, sơ đồ có hai trục: một trục biểu thị các quan điểm cánh tả và cánh hữu, trục còn lại thể hiện mức độ đề cao tự do cá nhân hay ủng hộ sự kiểm soát chặt chẽ hơn của nhà nước. Cách tiếp cận này hữu ích vì một người có thể vừa ủng hộ giáo dục miễn phí, vừa bảo vệ quyền tự do ngôn luận.

Hãy làm bài trắc nghiệm của chúng tôi để tìm hiểu những giá trị chính trị nào gần gũi với bạn nhất.

Quan điểm cánh tả và cánh hữu khác nhau thế nào?

Các tên gọi “cánh tả” và “cánh hữu” xuất hiện trong Cách mạng Pháp: những người ủng hộ thay đổi và những người bảo vệ trật tự hiện hữu ngồi ở các vị trí khác nhau trong hội nghị. Từ đó đến nay, bản đồ chính trị đã thay đổi đáng kể, nên ngày nay những từ này chỉ một dải quan điểm rộng, chứ không phải hai phe thống nhất.

Trong các vấn đề kinh tế, quan điểm cánh tả thường chú trọng đến bất bình đẳng, quyền lợi người lao động và các dịch vụ công. Những người theo quan điểm này thường cho rằng nhà nước nên chủ động phân phối lại nguồn lực hơn, chẳng hạn dùng tiền thuế để tài trợ trường học và bệnh viện, hỗ trợ người thu nhập thấp và đặt ra quy định cho người sử dụng lao động. Tuy nhiên, có người ủng hộ nền kinh tế thị trường đi kèm hệ thống an sinh xã hội vững mạnh, trong khi người khác muốn thay đổi sâu rộng hơn cách tổ chức quyền sở hữu.

Quan điểm cánh hữu trong kinh tế thường nhấn mạnh tầm quan trọng của sở hữu tư nhân, hoạt động kinh doanh và cạnh tranh thị trường. Chẳng hạn, người theo quan điểm này có thể cho rằng giảm thuế và hạn chế thủ tục hành chính sẽ giúp doanh nghiệp tạo thêm việc làm. Tuy vậy, các xu hướng cánh hữu cũng rất đa dạng: một số ủng hộ các chương trình an sinh xã hội hoặc sự can thiệp của nhà nước trong một số lĩnh vực.

Trong cách nói hằng ngày, “cánh hữu” cũng thường chỉ những người ủng hộ truyền thống, còn “cánh tả” chỉ những người muốn thay đổi xã hội. Cách phân chia này không hoàn toàn giống với phân chia về kinh tế. Có người ủng hộ thị trường tự do và muốn thay đổi các chuẩn mực xã hội, trong khi người khác ủng hộ trợ cấp của nhà nước nhưng vẫn coi trọng lối sống truyền thống. Ý nghĩa của các từ này cũng tùy thuộc vào từng quốc gia: cùng một nhãn gọi không phải lúc nào cũng chỉ những chương trình giống nhau.

La bàn chính trị hoạt động thế nào?

Hãy hình dung một mặt phẳng tọa độ. Trục ngang xoay quanh câu hỏi kinh tế: ai nên quản lý nguồn lực, và ở mức độ nào? Theo cách phân chia khái quát, phía bên trái là những quan điểm nhấn mạnh hơn vào việc phân phối lại nguồn lực và các bảo đảm xã hội; phía bên phải là những quan điểm đề cao thị trường và sở hữu tư nhân hơn. Vị trí ở giữa có thể biểu thị sự ủng hộ nền kinh tế hỗn hợp, dù mỗi người có thể chọn vị trí đó vì những lý do khác nhau.

Trục dọc thường nói về quyền lực và tự do cá nhân. Ở một đầu là quan điểm ủng hộ một chính quyền mạnh, có thể đặt ra những quy định nghiêm ngặt và bảo đảm việc thực thi. Ở đầu kia là mong muốn hạn chế sự cưỡng ép của nhà nước và mở rộng không gian cho mỗi người tự lựa chọn. Tên gọi của hai đầu trục có thể khác nhau tùy phiên bản la bàn, và các câu hỏi cũng không phải lúc nào đo cùng một khía cạnh.

Hãy xét hai quyết định đời thường. Thứ nhất: chính quyền thành phố có nên tăng thuế để cải thiện giao thông công cộng không? Câu hỏi này chủ yếu liên quan đến việc phân bổ nguồn lực. Thứ hai: nhà nước có thể hạn chế các cuộc tụ họp ôn hòa để giữ gìn trật tự không? Ở đây, quyền tự do công dân và giới hạn quyền lực được đặt lên hàng đầu. Câu trả lời cho những câu hỏi này không nhất thiết trùng với điều người ta kỳ vọng ở một nhãn chính trị nào đó.

Tuy nhiên, hai trục chỉ là cách đơn giản hóa. Thái độ với môi trường, hợp tác quốc tế, tôn giáo hay cách tổ chức chính quyền địa phương không phải lúc nào cũng dễ thể hiện trên sơ đồ này. Một người có thể ủng hộ các quy định nghiêm ngặt về môi trường, đồng thời lo ngại việc giám sát quá mức; điều đó không nhất thiết là mâu thuẫn, mà là lý do để làm rõ họ cho rằng những biện pháp cụ thể nào là chính đáng.

Các xu hướng thường thấy trên bản đồ chính trị

Dưới đây không phải là cách phân loại toàn diện hay danh sách những kết quả bắt buộc của bài trắc nghiệm, mà chỉ là những gợi ý để bạn làm quen với các cách tiếp cận khác nhau. Mỗi xu hướng đều có những nhánh tư tưởng bất đồng với nhau.

  • Dân chủ xã hội. Thường kết hợp kinh tế thị trường với quyền lợi người lao động, an sinh xã hội và các dịch vụ công dễ tiếp cận. Chẳng hạn, người theo xu hướng này có thể ủng hộ doanh nghiệp tư nhân nhưng đồng thời muốn có hệ thống trợ cấp vững mạnh và trường học công lập.
  • Chủ nghĩa xã hội. Nhấn mạnh hơn vào sự kiểm soát của xã hội đối với nền kinh tế và việc giảm bất bình đẳng. Cách thức kiểm soát được hiểu theo nhiều cách: từ mở rộng khu vực công đến thay đổi sâu rộng hơn về quyền sở hữu và quản lý sản xuất.
  • Chủ nghĩa bảo thủ. Đề cao tính kế thừa, các thể chế đã định hình và thái độ thận trọng trước những thay đổi quá nhanh. Điều đó không có nghĩa là luôn bác bỏ cải cách; vấn đề là nên giữ lại điều gì và đánh giá hệ quả của thay đổi ra sao.
  • Chủ nghĩa tự do. Theo nghĩa rộng, đặt quyền cá nhân, nhà nước pháp quyền và việc hạn chế quyền lực tùy tiện vào vị trí trung tâm. Tuy vậy, những người theo chủ nghĩa tự do có thể có quan điểm khác nhau về thuế, an sinh xã hội và vai trò của nhà nước trong kinh tế.
  • Chủ nghĩa tự do cá nhân. Đặc biệt nhấn mạnh tự do cá nhân và việc hạn chế sự cưỡng ép của nhà nước. Nhiều người theo chủ nghĩa này ủng hộ thị trường tự do và bảo vệ mạnh mẽ quyền sở hữu tư nhân, đồng thời phản đối sự can thiệp vào những lựa chọn cá nhân tự nguyện. Chẳng hạn, họ có thể phản đối cả những loại giấy phép kinh doanh không cần thiết lẫn các hạn chế đối với việc bày tỏ quan điểm một cách ôn hòa.
  • Chủ nghĩa tự do cá nhân cánh tả. Cũng coi trọng tự do cá nhân và cảnh giác với sự tập trung quyền lực, nhưng chú ý nhiều hơn đến bình đẳng kinh tế và phê phán quyền lực tư nhân. Đây không đơn thuần là một tên gọi khác của chủ nghĩa tự do cá nhân ủng hộ thị trường: các đề xuất về quyền sở hữu và phân phối nguồn lực có thể khác nhau đáng kể.
  • Chính trị xanh. Đặt tính bền vững về môi trường và hệ quả của các quyết định đối với thế hệ tương lai vào vị trí trung tâm. Những người ủng hộ có thể đề cao giao thông công cộng và bảo vệ thiên nhiên, nhưng bất đồng về thuế, năng lượng và cách tổ chức kinh tế.

Trên trục la bàn, từ “tự do cá nhân” thường chỉ xu hướng ưu tiên tự do hơn kiểm soát. Điều này không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc thuộc về một nhánh cụ thể của chủ nghĩa tự do cá nhân. Tương tự, người ủng hộ các thể chế vững mạnh không nhất thiết là người ủng hộ chủ nghĩa độc đoán: điều quan trọng là các thể chế đó có chịu trách nhiệm trước xã hội và bảo vệ quyền con người hay không.

Cách hiểu quan điểm của mình mà không cần gắn nhãn

Hãy bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể thay vì tên gọi của một xu hướng. Bạn nên để ý không chỉ đến kết quả mong muốn mà cả những biện pháp mình chấp nhận: có thể bạn muốn xã hội an toàn, nhưng lại có những cách trả lời khác nhau cho câu hỏi liệu có nên mở rộng hoạt động giám sát của nhà nước vì mục tiêu đó hay không.

  1. Suy nghĩ về kinh tế. Người giàu có nên đóng thuế theo tỷ lệ thu nhập cao hơn không? Theo bạn, những dịch vụ nào nên được chi trả chung, còn những dịch vụ nào nên để thị trường đảm nhiệm? Hãy tự hỏi thêm ai nên chịu trách nhiệm giám sát chất lượng các dịch vụ đó.
  2. Xác định giới hạn của tự do. Trong trường hợp nào nhà nước có quyền hạn chế phát ngôn, tụ họp hoặc hành vi cá nhân? Bạn có đồng ý với những quy định tương tự nếu chính quyền áp dụng chúng với những người cùng quan điểm với mình không?
  3. Đánh giá thái độ với thay đổi. Khi một quy định quen thuộc gây bất lợi cho một nhóm người, nên nhanh chóng thay đổi hay trước tiên cần xem xét kỹ hệ quả? Điều gì thuyết phục bạn hơn: duy trì một trật tự đang vận hành tốt hay khắc phục một bất công đã được nhận ra?
  4. Hình dung cái giá của quyết định. Chẳng hạn, xe buýt miễn phí trong thành phố có thể giúp nhiều người đi lại thuận tiện hơn, nhưng cần có nguồn kinh phí. Điều quan trọng không chỉ là trả lời “ủng hộ” hay “phản đối”, mà còn là tự hỏi bạn có sẵn sàng ủng hộ việc tăng thuế hoặc điều chỉnh lại ngân sách hay không.

Không sao nếu câu trả lời của bạn tùy thuộc vào hoàn cảnh. Ủng hộ quy định về chất lượng thực phẩm không có nghĩa là tán thành mọi lệnh cấm; bảo vệ doanh nghiệp tư nhân cũng không đồng nghĩa với việc bác bỏ tất cả dịch vụ công. Hãy so sánh các đề xuất cụ thể và hệ quả có thể xảy ra, thay vì chỉ nhìn vào tên gọi của các phe phái.

Những ưu tiên khái quát hơn cũng thường định hình các quyết định chính trị: tính tự chủ, bình đẳng, an toàn, trách nhiệm hay sự gắn bó với truyền thống. Hãy làm bài trắc nghiệm về các giá trị cốt lõi để tìm hiểu những điều này ngoài bối cảnh chính trị. Còn trắc nghiệm về kiểu nền văn minh tương lai sẽ gợi mở suy nghĩ về công nghệ, thiên nhiên và cách tổ chức xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Có thể vừa theo cánh tả vừa coi trọng tự do cá nhân không?

Có. Quan điểm kinh tế cánh tả chủ yếu liên quan đến việc phân phối nguồn lực và cách tổ chức nền kinh tế, còn việc ủng hộ các quyền tự do cá nhân liên quan đến giới hạn quyền lực đối với mỗi người. Hai quan điểm này có thể song hành, dù những người kết hợp chúng có thể đánh giá các giải pháp cụ thể theo những cách khác nhau.

Chủ nghĩa tự do cá nhân thuộc cánh tả hay cánh hữu?

Còn tùy vào ý nghĩa của từ này. Chủ nghĩa tự do cá nhân theo hướng thị trường thường được xếp vào cánh hữu về kinh tế, đồng thời nhấn mạnh tự do cá nhân. Chủ nghĩa tự do cá nhân cánh tả cũng phản đối sự cưỡng ép và tập trung quyền lực, nhưng có cách nhìn khác về quyền sở hữu và bình đẳng.

Vì sao các bài trắc nghiệm la bàn chính trị cho kết quả khác nhau?

Mỗi bài có thể dùng cách diễn đạt, các trục và phương pháp tính điểm khác nhau. Một câu hỏi có thể gộp nhiều chủ đề, còn câu trả lời ngắn không phải lúc nào cũng thể hiện được những điều bạn muốn nói thêm. Vì vậy, hãy xem kết quả như điểm khởi đầu để suy ngẫm, chứ không phải kết luận cuối cùng về niềm tin của mình.

Có nhất thiết phải chọn một xu hướng duy nhất không?

Không. Quan điểm của bạn có thể kết hợp các yếu tố từ nhiều truyền thống khác nhau và thay đổi khi có thêm những lập luận mới. Hiểu được lý do và ưu tiên của bản thân sẽ hữu ích hơn việc cố gắng gắn mọi câu trả lời vào một nhãn duy nhất.

Bắt đầu tìm hiểu quan điểm của mình từ đâu?

La bàn chính trị giúp bạn nhận ra khác biệt giữa quan điểm về kinh tế và về tự do cá nhân, nhưng không thể mô tả toàn bộ một con người. Hãy làm bài trắc nghiệm về quan điểm chính trị: 18 câu hỏi tình huống sẽ giúp bạn suy ngẫm về nhà nước, quyền tự do, truyền thống và công bằng mà không gắn với đảng phái hay chính trị gia cụ thể.

Nếu muốn khám phá thêm những giá trị và viễn cảnh khác, hãy xem bộ sưu tập trắc nghiệm:

Chia sẻ

—

← Giải trí và xu hướng