Vì sao trẻ khó tập trung?
Hãy hình dung một buổi tối: trẻ ngồi vào bàn làm bài tập, vài phút sau đã đi tìm bút chì, rồi chợt nhớ đến món đồ chơi và nhờ giúp với từng phép tính. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hành vi như vậy. Có thể trẻ đã trải qua một ngày bận rộn, chưa hiểu đề bài, hoặc xung quanh có quá nhiều thứ khiến trẻ xao nhãng.
Chỉ gọi trẻ là “thiếu tập trung” thì chưa giải thích được nhiều. Sẽ hữu ích hơn nếu mô tả tình huống cụ thể: “bỏ sót từ trong đề bài” hoặc “bắt đầu nhiều việc nhưng không quay lại làm việc đầu tiên”. Nhờ vậy, bạn sẽ dễ tìm cách hỗ trợ phù hợp và nhận ra những thay đổi, thay vì gắn cho trẻ một nhãn cố định chỉ vì một khó khăn nhất thời.
- Quan sát môi trường. Ti vi, thông báo trên điện thoại, tiếng trò chuyện xung quanh và chỗ ngồi không thoải mái đều có thể khiến trẻ khó tập trung vào nhiệm vụ.
- Đánh giá độ khó. Nếu hướng dẫn dài hoặc bài học khó hiểu, trẻ có thể trì hoãn không phải vì không muốn cố gắng, mà vì chưa biết bắt đầu từ đâu.
- Chú ý đến tình trạng của trẻ. Thiếu ngủ, đói, mệt mỏi hoặc lo lắng đều có thể khiến trẻ khó tập trung. Khi đó, trước hết hãy đảm bảo trẻ được nghỉ ngơi và đáp ứng những nhu cầu cơ bản.
- So sánh các tình huống khác nhau. Trẻ chỉ xao nhãng khi viết bài, hay cả lúc chơi, trò chuyện và làm những việc thường ngày? Hãy hỏi cả những người lớn gặp trẻ trong các hoàn cảnh khác.
Đừng mong trẻ mẫu giáo có thể tự làm việc liên tục trong thời gian dài như một thiếu niên. Mặt khác, một hoạt động thú vị cũng có thể giúp trẻ tập trung tốt hơn một việc khó và đơn điệu. Hãy so sánh trẻ trước hết với chính khả năng của trẻ, không phải với những đứa trẻ khác.
Cách sắp xếp giờ học để không phải nhắc nhở liên tục
Kiên trì không phải là cuộc thi xem ai có thể ngồi yên lâu hơn. Điều quan trọng hơn là trẻ học cách quay lại với công việc sau khi bị xao nhãng và hoàn thành nhiệm vụ vừa sức. Hãy giúp trẻ sắp xếp công việc để có thể làm được điều đó thường xuyên hơn.
- Chuẩn bị không gian học. Dọn những món đồ không cần thiết khỏi bàn, chỉ để lại những thứ trẻ cần dùng lúc này. Có thể tạm thời cất điện thoại và đồ chơi ra xa, thay vì yêu cầu trẻ không nhìn đến chúng.
- Chia công việc thành các phần rõ ràng. Thay vì nói “làm hết bài tập đi”, hãy gợi ý: “đọc đề, làm hai câu đầu, rồi mình cùng kiểm tra nhé”. Khi trẻ hoàn thành một phần, hãy cho trẻ biết phần tiếp theo là gì.
- Mỗi lần chỉ đưa ra một hướng dẫn. Thay vì đọc một danh sách dài, hãy bảo trẻ mở vở và tìm đúng trang. Sau đó nói tiếp cần làm gì. Bạn có thể nhờ trẻ nhắc lại kế hoạch bằng lời của mình, nhưng đừng biến việc đó thành bài kiểm tra nghe lời.
- Thống nhất trước về thời gian nghỉ. Hãy bắt đầu với khoảng thời gian trẻ thường có thể làm việc mà không quá căng thẳng. Nếu trẻ hoàn thành phần việc một cách bình tĩnh, bạn có thể tăng thời gian lên một chút. Trong giờ nghỉ, trẻ có thể vươn vai, đi lại hoặc uống nước.
- Dùng công cụ hỗ trợ trực quan. Một danh sách ngắn trên giấy giúp trẻ không phải ghi nhớ mọi thứ: “đọc”, “làm bài”, “kiểm tra”. Gạch bỏ từng mục sẽ giúp trẻ thấy mình đang tiến bộ.
Đồng hồ hẹn giờ đôi khi giúp trẻ biết khi nào một chặng công việc kết thúc, nhưng không phù hợp với tất cả mọi người: tiếng đếm ngược có thể khiến một số trẻ vội vàng và lo lắng hơn. Khi đó, hãy dựa vào việc hoàn thành một phần bài tập thay vì tính số phút. Giờ nghỉ cũng không nhất thiết phải dành cho màn hình: sau khi xem một video sôi động, trẻ có thể khó quay lại với vở bài tập hơn.
Người lớn cũng nên để ý cách mình nghỉ ngơi giữa các công việc. Để bắt đầu trò chuyện về điều này, bạn có thể làm bài trắc nghiệm “Bạn tận hưởng 10 phút rảnh rỗi của mình thế nào?” rồi cùng nghĩ ra vài cách nghỉ ngơi nhẹ nhàng.
Cách rèn khả năng tập trung cho trẻ qua trò chơi
Bài tập sẽ hiệu quả hơn khi vừa sức và không biến thành một kỳ thi nữa. Hãy chọn một trò chơi phù hợp với sở thích của trẻ, giải thích luật bằng ví dụ đơn giản và dừng lại trước khi mọi người mệt. Bạn có thể tăng dần độ khó: ban đầu tìm một chi tiết, sau đó tìm nhiều chi tiết.
Tìm chi tiết
Cùng xem một bức tranh hoặc căn phòng, rồi đề nghị trẻ tìm những đồ vật có cùng màu sắc, hình dạng hoặc công dụng. Sau đó đổi vai: để trẻ nghĩ ra đặc điểm cho bạn tìm. Có thể tăng độ khó bằng cách yêu cầu tìm đồ vật đáp ứng hai điều kiện, chẳng hạn vừa tròn vừa màu xanh.
Một cách khác là đặt vài món đồ lên bàn, cho trẻ thời gian quan sát rồi cất đi một món. Trẻ cần nhận ra món đồ nào đã biến mất. Nếu thấy quá khó, hãy bắt đầu với hai món đồ quen thuộc và đừng giấu chúng quá lâu.
Lắng nghe và làm theo
Thống nhất rằng trẻ chỉ thực hiện một hành động sau khi nghe tín hiệu nhất định: chẳng hạn vỗ tay khi bạn nói tên một con vật. Hãy bắt đầu với tốc độ chậm và những từ quen thuộc. Mục tiêu ở đây không phải là nhanh bằng mọi giá, mà là biết lắng nghe luật chơi và ghi nhớ luật đó.
Một cách tương tự cũng hữu ích với bài tập ở trường: trước khi trả lời, hãy nhờ trẻ tìm trong đề từ làm thay đổi ý nghĩa câu hỏi, chẳng hạn như “không” hoặc “ngoại trừ”. Gợi ý trẻ gạch chân từ đó rồi mới chọn đáp án. Điều quan trọng không chỉ là tìm ra lỗi, mà còn hiểu được manh mối nào đã giúp tránh lỗi.
Chuỗi và quy luật
Xếp một chuỗi đồ vật đơn giản: thìa, khăn ăn, thìa, khăn ăn. Đề nghị trẻ tiếp tục chuỗi, rồi tự nghĩ ra một quy luật. Với trẻ lớn hơn, có thể dùng các tranh có quy luật. Chẳng hạn, có thể làm bài “Bài trắc nghiệm IQ vui nhộn dành cho trẻ từ 7 đến 16 tuổi” mà không giới hạn thời gian, cùng nhau bàn về cách giải thay vì thi xem ai làm nhanh hơn.
Nếu muốn rèn khả năng ghi nhớ chi tiết, hãy thử làm cùng trẻ bài trắc nghiệm trí nhớ. Hãy xem kết quả như một dịp để trò chuyện về các cách ghi nhớ, chứ không phải thước đo năng lực của trẻ.
Nên làm gì nếu chưa thấy tiến bộ?
Hãy chọn một mục tiêu cụ thể cho thời gian sắp tới. Chẳng hạn, thay vì “tập trung hơn”, hãy đặt mục tiêu “tìm câu hỏi trong đề trước khi trả lời” hoặc “xếp cặp sách theo danh sách”. Thống nhất với trẻ xem trẻ cần được hỗ trợ thế nào: nhắc nhở, làm mẫu, cùng bắt đầu hay có thể hỏi khi chưa hiểu điều gì.
Thử ghi lại những quan sát ngắn gọn: trẻ làm bài gì, điều gì cản trở và điều gì có ích. Ghi chú “sau khi đi dạo, trẻ tự đọc được đề bài” sẽ hữu ích hơn nhận xét “hôm nay mọi thứ đều tốt”. Sau một thời gian, hãy cùng xem những điều kiện nào thường xuất hiện vào những ngày trẻ làm tốt.
Hãy khen hành động cụ thể mà trẻ có thể lặp lại: “Con nhận ra từ ‘ngoại trừ’, nên đã chọn đáp án khác” hoặc “Con bị xao nhãng nhưng đã xem danh sách và quay lại làm bài”. Khi có lỗi, hãy bình tĩnh cùng trẻ xem suy nghĩ bị ngắt quãng ở đâu và lần sau có thể làm gì. Thay vì phạt trẻ vì xao nhãng, hãy đưa ra một gợi ý ngắn hoặc cho trẻ nghỉ một lát.
Nếu khó khăn kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, giao tiếp hoặc sinh hoạt hằng ngày, đồng thời xuất hiện trong nhiều tình huống khác nhau, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Trước buổi trao đổi, bạn nên ghi lại những ví dụ cụ thể ở nhà và ở trường, đồng thời chia sẻ về giấc ngủ, tình trạng sức khỏe và những cách đã thử. Khó khăn có thể do nhiều nguyên nhân; không nên tự kết luận về chẩn đoán. Bài trắc nghiệm trực tuyến không thay thế việc tư vấn với chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt trẻ ngồi làm cho đến khi hoàn thành bài tập không?
Tốt hơn hết, hãy đảm bảo trẻ hiểu yêu cầu và bài tập vừa sức, sau đó chia bài thành từng phần. Một quãng nghỉ ngắn và bước tiếp theo rõ ràng thường hữu ích hơn việc bắt trẻ ngồi thật lâu dù đã mệt.
Nếu trẻ tập trung khi chơi nhưng lại xao nhãng lúc học thì sao?
Mức độ hứng thú và độ khó ảnh hưởng đến khả năng tập trung. Hãy kiểm tra xem trẻ có hiểu bài không, giảm khối lượng cho mỗi chặng và trao đổi với giáo viên về những điều kiện giúp trẻ học tốt hơn ở lớp.
Có thể rèn khả năng tập trung chỉ bằng các bài trắc nghiệm trực tuyến không?
Không. Bài trắc nghiệm có thể giúp giờ học thêm phong phú và gợi ý chủ đề để trò chuyện, nhưng không thay thế việc rèn luyện trong sinh hoạt hằng ngày. Hãy khuyến khích trẻ lên kế hoạch, kiểm tra yêu cầu và chú ý đến chi tiết trong các tình huống thực tế.
Có cần sửa ngay từng lỗi không?
Không nhất thiết. Hãy cho trẻ tự kiểm tra bài bằng một danh sách ngắn, sau đó cùng xem lại một hoặc hai lỗi. Như vậy, trẻ sẽ tập trung vào cách kiểm tra chứ không chỉ vào số lỗi mắc phải.
Bắt đầu từ một bước nhỏ
Hãy chọn một phần việc vừa sức, loại bỏ những yếu tố gây xao nhãng và để ý điều gì giúp trẻ quay lại với công việc. Để cùng rèn kỹ năng đọc đề và nhận ra những điểm tinh tế, hãy làm bài trắc nghiệm về khả năng tập trung ở đầu bài viết.
Để cùng luyện tập trong những buổi tiếp theo, hãy chọn các bài trong tuyển tập này: