Şımarık çocuk: etiket değil, işaretler
Bir çocuğun şımarık olduğunu kesin olarak gösteren tek bir gündelik belirti yoktur. Oyuncak reyonunda yaşanan tek bir kriz, yetiştirilme biçimi hakkında hiçbir şey söylemez: Çocuk yorulmuş, acıkmış ya da bir değişiklikten etkilenmiş olabilir. Tekrarlanan durumlara, çocuğun yaşına ve yetişkinlerden nasıl bir destek aldığına bakmak daha yararlıdır.
Şu davranışlar süreklilik gösteriyorsa bunlara dikkat etmekte fayda var:
- Reddedilmeyi kabullenmekte zorlanma. Her “hayır” düzenli olarak uzun bir pazarlığa ya da kararın hemen değiştirilmesi talebine dönüşür.
- Her şeyi başkalarının yapmasını bekleme. Çocuk, daha önce nasıl yapacağı gösterilmiş ve kendi başına yapabileceği bir işi denemeden yetişkinden onun yerine yapmasını ister.
- Bekleme ve sıra beklemeyle ilgili zorluklar. Örneğin oyunda hep ilk sırada olmakta ve kuralların kendi lehine değişmesinde ısrar eder.
- Sonuçların sorumluluğunu başkasına bırakma alışkanlığı. Dökülen meyve suyunu başka biri silmeli, unutulan eşyayı da yetişkinler hemen getirip yetiştirmelidir.
- Başkalarının sınırlarını anlamama. Çocuk düzenli olarak başkalarının eşyalarını izin almadan alır ya da herkesin kendi istekleri uğruna işini gücünü bırakmasını bekler.
Bu liste bir tanı koyma ya da “iyi ebeveynlik” ölçütü değildir. Küçük çocuklar için beklemek ve güçlü duyguları yönetmek zaten zordur; bu beceriler zamanla gelişir. Stres, gelişim özellikleri ve aile koşulları da davranışları etkileyebilir. Beklentilerinizi ideal bir çocuk tasviriyle değil, çocuğunuzun kendi becerileriyle karşılaştırın.
Yetişkinlerin tepkisi de önemlidir. Her ret, çocuk bağırdıktan sonra kuralın iptal edilmesiyle sonuçlanıyorsa çocuk şu deneyimi edinir: Israr etmeyi sürdürmek işe yarayabilir. Bu, onun doğuştan manipülatif olduğu anlamına gelmez; daha çok aile içinde hangi iletişim biçiminin yerleştiğini gösterir.
İlgiyle aşırı korumacılık nasıl ayırt edilir?
İlgi, gerçek bir ihtiyaca karşılık verir: Beslemek, teselli etmek, güvenliğini sağlamak, zor bir konuyu açıklamak. Aşırı korumacılık ise riskin düşük olduğu durumlarda bile çocuğun bağımsız hareket alanını daraltır. Aradaki fark sevginin miktarında değil, şu sorudadır: Çocuğuma bir işi yapmayı öğrenmesi için mi yardım ediyorum, yoksa sürekli onun yerine mi yapıyorum?
Diyelim ki çocuğunuz çantasını hazırlamayı öğreniyor. İlgili bir yetişkin, bir kontrol listesi hazırlamasına yardım eder ve ilk zamanlarda her şeyin çantada olup olmadığını kontrol eder. Aşırı korumacı bir yetişkin ise yapılacakları anlatmadan ve çocuğa deneme fırsatı vermeden her akşam çantayı kendi hazırlar. Bir şey unutulursa kendi işini gücünü bırakıp hemen durumu düzeltir.
Bir başka örnek de oyun alanındaki bir anlaşmazlık. Kavga çıkma tehlikesi varsa araya girmek gerekir. Ancak oyunun kurallarıyla ilgili sıradan bir anlaşmazlıkta, kimin haklı olduğuna hemen karar vermek yerine önce çocukların sorunu adlandırmasına ve çözüm seçenekleri bulmasına yardım edebilirsiniz. Destek yanlarında olmaya devam eder; ortadan kalkan tek şey, kontrolü sürekli ele alma alışkanlığıdır.
Bazen aşırı kontrol, yetişkinin kaygısından kaynaklanır: Çocuğu alay edilmekten, hata yapmaktan ya da hayal kırıklığı yaşamaktan koruma isteği. Bu anlaşılır bir duygudur ama kendinize şu soruları sormakta fayda var: Ciddi bir tehlikenin gerçekleşme olasılığı ne kadar? Bu görev çocuğun yaşına uygun mu? Denemesine izin vermezsem neleri kaçırır? Güvenlik, bağımsızlık pratiğinden daha önemlidir ama her tatsız deneyim tehlikeli değildir.
Benzer bir kontrol yetişkinlikte de sürüyorsa kararlarınızı nasıl etkilediğine dikkat edin. Düşünmeye başlamak için “Ailem toksik mi?” testini çözebilirsiniz: Sonuç ailenize bir etiket yapıştırmaz ama ilişkilerinizi gözlemlerken hangi soruları sorabileceğinize dair fikir verebilir.
Aşırı korumacılık: çocuk ve aile üzerindeki etkileri
Çocuğun yapabileceği işler sürekli onun yerine yapıldığında gündelik yaşam ve sosyal becerilerini geliştirmek için daha az fırsatı olur. Ayakkabı bağcığını nasıl bağlayacağını ya da bir sınıf arkadaşıyla nasıl anlaşacağını teoride biliyor olabilir ama bunu yönlendirme olmadan yapması gerektiğinde ne yapacağını şaşırabilir. Beceriler tek bir konuşmayla değil, uygun destek eşliğinde tekrarlanan denemelerle gelişir.
Bir başka olası zorluk da kendi kararlarına güvenmemektir. Yetişkin her adımı sürekli kontrol ederse çocuk, “Kontrol edilmezsem başaramam” sonucuna varabilir. Örneğin her alışverişini onaylatmaya alışmış bir ergen, arkadaşına kendi başına ve uygun fiyatlı bir hediye seçmesi gerektiğinde kaygılanabilir.
Aşırı korumacılığın sonuçları ilişkileri de etkiler. Ebeveynler bitmek bilmeyen kontrolden yorulur; çocuk ise kısıtlamalara öfkelenebilir ya da giderek daha sık yardım istemeye başlayabilir. Aile bir kısır döngüye girer: Yetişkin araya girer, çocuk pratik yapma fırsatını kaçırır, yetişkin de müdahale etmeden işlerin yürümeyeceğini düşünür.
Öte yandan hiçbir ebeveynlik tarzı tek başına bir çocuğun gelecekteki tüm yaşamını belirlemez. Her çocuk farklıdır, koşullar değişir ve yeni beceriler zamanla kazanılabilir. Amaç suçlu aramak değil, artık işleri zorlaştıran belirli alışkanlıkları değiştirmektir.
Destek olmakla çocuğu her zorluktan kurtarmayı birbirinden ayırmak gerekir. Çocuk yenildiği için üzgünse duygusunu kabul edebilirsiniz: “Kazanmayı çok istemiştin, kaybetmek üzücü.” Ancak oyunun yeniden oynanmasını istemeniz ya da diğer çocuklardan ona yol vermelerini beklemeniz gerekmez. Böylece çocuk hem anlaşıldığını hisseder hem de hoş olmayan duyguların üstesinden gelebileceğini öğrenir.
Çocuğu şımartmamak için pratik adımlar
Çocuğu şımartmamak; katı davranmak, her şeye hayır demek ya da yardımı esirgemek anlamına gelmez. Önemli olan sevgiyi, öngörülebilir kuralları ve çocuğun kendi becerileri ölçüsünde üstlenebileceği işleri bir arada sunmaktır. Bir hafta sonunda ailenizin bütün düzenini değiştirmeye çalışmak yerine, tekrar eden tek bir durumdan başlayın.
- Çatışma çıkmadan net bir sınır koyun. Alışverişe gitmeden önce anlaşın: “Bugün yiyecek alacağız, oyuncak seçmeyeceğiz.” Çocuk reyonun önünde bir şey isterse kararınızı sakin bir şekilde tekrarlayın. Üzüntüsünü anladığınızı gösterebilir ama ağlamayı durdurmak için kuralı değiştirmeyebilirsiniz.
- Sınırlar içinde seçenek sunun. “Giyinecek misin?” diye sormak yerine “Mavi kazağı mı, yeşil kazağı mı giyeceksin?” diye sorun. Her iki seçenek de yetişkin için uygundur ve çocuk karar sürecine gerçekten katılır. Aslında reddetme şansı yoksa bu seçimi bir talebi gizlemek için kullanmayın.
- Yapabileceği işleri aşama aşama devredin. Önce gösterin, ardından birlikte yapın; sonra çocuk denerken yanında olun. Oyuncakları toplamak, basit bir atıştırmalık hazırlamak ya da çantasını hazırlamak buna örnek olabilir. Gerekirse görevi çocuğun yaşına ve becerilerine göre uyarlayın.
- Her hatayı hemen düzeltmeye çalışmayın. Resim istediği gibi olmadıysa, sizden istemediği sürece onu yeniden yapmayın. “Bir daha denemek ister misin, yoksa yardım edeyim mi?” diye sorun. Sağlık veya güvenlik açısından risk varsa bu kuralın istisnası vardır: Yetişkin hemen müdahale etmelidir.
- Sonuçları utandırmadan davranışla ilişkilendirin. Su döküldüyse birlikte bir bez alın. Kalemler toplanmadıysa yerlerini bulup toparlamasına yardım edin. “Ne kadar sorumsuzsun” gibi sözler gerekli davranışı öğretmez, aksine kırıcı bir etiketi pekiştirir.
- Çabasını ve ortak yaşama katkısını fark edin. Sürekli “Aferin” demek yerine somut bir şey söyleyebilirsiniz: “Kitapları rafa kendin dizdin, artık onları bulmak kolay.” Böylece çocuk, övgü için yarışmadan yaptığı işle sonucu arasındaki bağı görür.
Bir kural daha önce uzun tartışmaların ardından sık sık değiştiyse, sınır koymaya yönelik ilk denemeler itirazla karşılanabilir. Sakin kalın, duygularını anladığınızı gösterin ve anlaşmanızı tekrarlayın. Ancak tutarlı olmak katı olmak demek değildir: Çocuk hastaysa ya da sıradan bir görev beklenenden zor çıktıysa yardım etmek yerinde olur. O gün neden istisna yaptığınızı açıklamanız yeterlidir.
Para da güvenli bir pratik alanı sunar. Aileniz kişisel harcamalar için küçük bir miktar ayırmaya hazırsa, nelerin hemen alınabileceğini ve neler için para biriktirmek gerekeceğini önceden konuşun. Her hatayı uzun bir derse dönüştürmeyin; çocukla birlikte yaptığı seçimden memnun olup olmadığına bakın. Kendi alışkanlıklarınızı gözden geçirmek için “Para biriktirebiliyor musunuz?” testini çözebilirsiniz.
Son olarak, sınırlara saygı ve başkalarını önemseme konusunda örnek olun. “Konuşmamı bitirip birkaç dakika içinde yardım edeceğim” deyip sözünüzü tutabilirsiniz. Kendi hatanızı kabul edip özür dileyebilirsiniz. Böylece çocuk, ailede herkesin ihtiyaçlarının önemli olduğunu ve sorumluluk almanın yakınlığı ortadan kaldırmadığını görür.
Sık sorulan sorular
Çocuğu sevgi ve ilgiyle şımartmak mümkün mü?
Sevgi göstermek, tek başına bağımsız gelişimin önünde engel değildir. Sarılmak, teselli etmek ve duygularıyla ilgilenmek kurallarla bir arada olabilir. Sorun sevgiden değil, yetişkinlerin çocuğu hemen sakinleştirmek uğruna sürekli sınırları kaldırmasından ya da yapabileceği işleri öğrenmesine fırsat vermemesinden kaynaklanır.
Çocuk reddedilince çok sert tepki veriyorsa ne yapmalı?
Önce güvende olduğundan emin olun ve kısa konuşun: “Oyuncağı istediğin için üzüldün. Bugün onu almayacağız.” Hemen sakinleşmesini istemeyin ve duygularını yaşarken uzun uzun nasihat etmeyin. Sakinleştiğinde durumu ve bir sonraki alışverişe nasıl hazırlanabileceğinizi konuşun.
Akrabalar aile kurallarını geçersiz kılıyorsa ne yapmalı?
Suçlamadan, somut bir kural üzerinde konuşun: Örneğin tatlıyı yemekten sonra yemek, öğün yerine yememek. Kuralın neden önemli olduğunu açıklayın ve çocuğu sevindirmenin başka bir yolunu, örneğin birlikte oyun oynamayı ya da yürüyüşe çıkmayı önerin. Her küçük ayrıntıyı kontrol etmeniz gerekmez ama güvenlik ve sağlıkla ilgili temel konularda anlaşmanız önemlidir.
Çocukluğunda çok fazla korunmuş biri daha bağımsız olabilir mi?
Evet. Genellikle başkalarına bıraktığınız küçük bir kararla başlayın: Bir alışverişi planlayın ya da kendi başınıza randevu alın. Sonucu kendinizi eleştirmeden değerlendirin ve görevleri zamanla zorlaştırın. Duygusal olgunluk testi, sorumluluk ve ilişkilerdeki tepkileriniz üzerine düşünmenize yardımcı olabilir.
İlgi ve sınırlar hakkında bilmeniz gerekenler
İlgi çocuğa güven verir; sınırlar ve yaşına uygun özgürlük ise kendi başına hareket etmeyi öğrenmesine yardımcı olur. İlişkilerdeki alışkanlıklarınızı gözden geçirmek için “Şımarık mıyım?” testini çözün. Test, bir uzmandan danışmanlık almanın yerini tutmaz.
Aile, olgunluk ve para alışkanlıkları üzerine düşünmeye devam etmek için şu seçkiye göz atın: