Hai bán cầu não đảm nhiệm những chức năng nào?
Đại não được chia thành hai bán cầu, kết nối với nhau bằng các bó sợi thần kinh, trong đó có thể chai. Nhờ những kết nối này, thông tin có thể truyền từ bên này sang bên kia. Cả hai bán cầu đều tham gia vào nhận thức, vận động, trí nhớ và tư duy, dù mức độ đóng góp của mỗi bên có thể khác nhau tùy nhiệm vụ.
Sự khác biệt này được gọi là tính chuyên hóa chức năng theo bán cầu. Đây không phải là cách chia con người thành hai nhóm, mà là đặc điểm trong cách tổ chức các quá trình cụ thể. Chẳng hạn, ở đa số mọi người, nhiều khía cạnh của việc xử lý ngôn ngữ gắn với bán cầu trái nhiều hơn. Trong khi đó, bán cầu phải giúp cảm nhận ngữ điệu và những đặc điểm khác của âm thanh lời nói.
Hãy tưởng tượng câu: “Ừ, tất nhiên rồi!”. Muốn hiểu câu nói, ta cần xử lý ý nghĩa của từ ngữ và cách chúng được sắp xếp. Nhưng ý nghĩa câu trả lời sẽ thay đổi tùy theo giọng nói thể hiện niềm vui, sự bực bội hay mỉa mai. Trong giao tiếp thường ngày, những dấu hiệu này được kết hợp với nhau: người đối thoại hiếm khi chỉ dùng lời nói hoặc chỉ dùng giọng điệu để thể hiện ý định.
Cách điều khiển cơ thể cũng có những khác biệt: mỗi bán cầu chủ yếu liên quan đến vận động ở phía đối diện. Khi viết bằng tay phải hoặc gõ nhịp bằng tay trái, điều đó không có nghĩa là lúc ấy chỉ một nửa não bộ hoạt động. Vận động còn cần đến các quá trình khác như chú ý, thị giác, lập kế hoạch và cảm nhận vị trí cơ thể.
Bán cầu phải thường được liên hệ với một số khía cạnh riêng của sự chú ý không gian. Tuy nhiên, định hướng trong phòng, nhận diện đồ vật và tìm đường không chỉ phụ thuộc vào một điểm hay một bán cầu duy nhất. Hơn nữa, cách phân bổ chức năng khác nhau ở mỗi người: những quy luật chung không đủ để kết luận về cấu tạo não của một cá nhân nếu không qua thăm khám.
Huyền thoại về hai bán cầu bắt nguồn từ đâu?
Huyền thoại này có một cơ sở thực tế: từ lâu, các nhà khoa học đã nghiên cứu sự khác biệt giữa hai bán cầu, trong đó có việc quan sát hậu quả của tổn thương não và hoạt động của não ở những người bị gián đoạn kết nối giữa hai bán cầu. Các quan sát ấy giúp chúng ta hiểu rằng những vùng não khác nhau đóng góp không giống nhau vào việc thực hiện các nhiệm vụ.
Tâm lý học đại chúng đã đi thêm một bước thiếu căn cứ: biến đặc điểm của một số chức năng riêng lẻ thành những chân dung được cho là đúng với tất cả mọi người. Theo cách giải thích này, người “thiên não trái” được cho là thích con số và trật tự, còn người “thiên não phải” thích hình ảnh và sáng tạo tự do. Sau đó, người ta dựa vào những chân dung ấy để suy đoán nghề nghiệp, tính cách, thậm chí cả năng lực.
Vấn đề không nằm ở chỗ mọi người đều giống nhau. Sở thích quả thực khác nhau: có người thích lập bảng, có người thích nghĩ ra những câu chuyện. Nhưng từ sở thích đó không thể kết luận bán cầu nào nhìn chung chiếm ưu thế ở một người. Việc lựa chọn hoạt động còn chịu ảnh hưởng của kỹ năng, kinh nghiệm, mối quan tâm, hoàn cảnh và mục tiêu, chứ không phải cách chia đơn giản não bộ thành hai nửa “phân tích” và “nghệ thuật”.
Bạn có thể dễ dàng nhận ra điều này qua chính mình. Bạn có thể thích danh sách việc cần làm rõ ràng, đồng thời muốn tìm một món quà bất ngờ cho bạn bè. Bạn có thể mê vẽ nhưng vẫn tính toán ngân sách chuyến đi thật cẩn thận. Những kết hợp như vậy không cần được giải thích bằng việc “chuyển đổi” giữa hai kiểu não.
Logic và sáng tạo trong cuộc sống thường ngày
Hãy xem những hoạt động thường được xếp vào hai thái cực đối lập. Logic không chỉ cần thiết khi giải một bài toán, cũng như sáng tạo không chỉ có mặt khi vẽ tranh. Trong nhiều việc, hai yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau.
- Nấu ăn. Bạn kiểm tra tỷ lệ nguyên liệu và thời gian nướng, nhưng cũng có thể nghĩ ra nguyên liệu thay thế khi thiếu một món. Nếu món ăn không thành công, bạn phân tích nguyên nhân rồi điều chỉnh công thức.
- Viết lách. Để viết một email dễ hiểu, bạn cần hình dung người đọc, chọn giọng điệu, sắp xếp luận điểm và kiểm tra thông tin. Sự giàu hình ảnh và tính mạch lạc không hề đối lập nhau.
- Tìm giải pháp. Khi con đường quen thuộc bị chặn, bạn đưa ra các phương án rồi so sánh thời gian và mức độ thuận tiện của từng phương án. Trước tiên, mở rộng lựa chọn sẽ hữu ích; sau đó, hãy đánh giá chúng một cách thận trọng.
- Giao tiếp. Khi tranh luận, bạn cần lắng nghe lời nói, nhận ra ngữ điệu, nhớ bối cảnh và diễn đạt câu trả lời. Thành công phụ thuộc vào sự kết hợp của những việc này, chứ không phải “kiểu bán cầu” được cho là của bạn.
Ngay cả một bài tập tìm quy luật cũng không kiểm tra khả năng logic thuần túy, tách biệt với mọi thứ khác: bạn cần ghi nhớ đề bài, tập trung chú ý và nhận diện các dấu hiệu thị giác. Nếu muốn thử sức, hãy làm bài trắc nghiệm tư duy logic và sau mỗi câu trả lời, thử nghĩ xem vì sao lựa chọn đó phù hợp hơn những phương án còn lại.
Tương tự, công việc sáng tạo có thể bao gồm cả những giới hạn và bước kiểm tra. Nhà thiết kế cần lưu ý kích thước màn hình, người viết truyện cần giữ mạch cốt truyện, nhạc sĩ cần luyện tập những đoạn khó. Một ý tưởng mới lạ và tính kỷ luật có thể cùng hiện diện trong một quá trình.
Các bài trắc nghiệm phổ biến thực sự cho biết điều gì?
Bài trắc nghiệm hỏi về sở thích trước hết cho thấy cách bạn trả lời những câu hỏi được đưa ra. Nếu bạn thích kế hoạch, từ ngữ hay hình ảnh hơn, kết quả có thể làm nổi bật xu hướng đó trong khuôn khổ bài trắc nghiệm cụ thể. Nhưng câu trả lời không thể đo hoạt động của hai bán cầu, xác định đặc điểm giải phẫu của chúng hay chứng minh rằng một bên trội hơn ở bạn.
Tên bài trắc nghiệm chính gợi nhắc đến quan niệm quen thuộc về bán cầu trái và bán cầu phải. Hãy xem nhãn kết quả như một gợi ý để suy ngẫm, chứ không phải kết luận khoa học thần kinh. Tùy cách đặt câu hỏi và hoàn cảnh, mỗi người có thể thấy mình phù hợp với những mô tả khác nhau.
Để rút ra nhiều điều hữu ích hơn từ kết quả, hãy tự hỏi mình một vài câu cụ thể:
- Câu trả lời nào thực sự mô tả thói quen của tôi, còn câu nào phụ thuộc vào tâm trạng hoặc trải nghiệm gần đây?
- Trong tình huống nào kế hoạch có ích cho tôi, và khi nào thử vài phương án sẽ phù hợp hơn?
- Tôi muốn phát triển kỹ năng nào và có thể thực hành ra sao?
Chẳng hạn, nếu bạn khó bắt đầu một nhiệm vụ sáng tạo không có hướng dẫn cụ thể, hãy thử phác thảo ba phương án chưa hoàn hảo. Nếu khó so sánh các lựa chọn, hãy lập một danh sách ngắn các tiêu chí. Đây là những bài tập cụ thể, chứ không phải cách “bật” bán cầu não cần thiết.
Nếu muốn thử một hình thức khác, hãy làm bài trắc nghiệm IQ nhanh với các câu đố hình ảnh: bài trắc nghiệm sẽ yêu cầu bạn tìm quy luật trong thời gian giới hạn. Kết quả chỉ phản ánh các câu hỏi trong bài này, không thay thế một đánh giá trí tuệ toàn diện. Còn bài trắc nghiệm nguyên mẫu có thể là dịp để suy ngẫm về những vai trò và động lực quen thuộc, nhưng đừng xem kết quả là một phân loại tính cách có cơ sở khoa học.
Nếu có thắc mắc về sức khỏe hoặc trạng thái tinh thần, bài trắc nghiệm không thể thay thế việc tham khảo ý kiến chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Có người thiên não trái và người thiên não phải không?
Không có những kiểu tính cách được phân định nghiêm ngặt dựa trên việc một nửa não bộ chiếm ưu thế. Tuy vậy, một số chức năng cụ thể quả thực có thể gắn với một bán cầu rõ rệt hơn.
Có đúng là bán cầu trái phụ trách logic, còn bán cầu phải phụ trách sáng tạo?
Đây là cách đơn giản hóa quá mức. Các nhiệm vụ đòi hỏi logic lẫn sáng tạo thường huy động những mạng lưới gồm nhiều vùng não; mạng lưới tham gia sẽ tùy thuộc vào từng nhiệm vụ.
Có thể xác định bán cầu trội dựa vào tay thuận không?
Không. Tay thuận liên quan đến cách tổ chức vận động, nhưng không thể dùng để suy ra một cách đáng tin cậy phong cách tư duy chung, tính cách hay sự phân bổ của mọi chức năng trong não bộ.
Có cần rèn luyện riêng từng bán cầu không?
Không cần chọn bài tập theo nguyên tắc “dành cho não trái” hay “dành cho não phải”. Hữu ích hơn là xác định mục tiêu cụ thể: chẳng hạn học cách lập luận, rèn kỹ năng vẽ hoặc luyện giải bài tập.
Thay vì dán nhãn, hãy giữ sự tò mò
Hai bán cầu có những khác biệt, nhưng con người không thể chia thành “logic” và “sáng tạo”. Hãy làm bài trắc nghiệm chính để tìm hiểu sở thích của mình, nhưng nhớ rằng kết quả mô tả câu trả lời chứ không đo hoạt động của não bộ.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, dưới đây là một số bài trắc nghiệm khác để bạn suy ngẫm và rèn luyện: